پیام سپاهان - دنیای اقتصاد /متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
دیدار مقام‌های ارشد عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان با مقام‌های ایرانی در تهران، روز دوشنبه ۲۶ اکتبر را می‌‌توان به‌عنوان تازه‌ترین نشانه از تلاشهای دیپلماتیک برای جلوگیری از گسترش جنگ در خاورمیانه تفسیر کرد؛ تلاش‌هایی که اکنون از چند مسیر موازی دنبال می‌شوند. از طرح هفت‌روزه تهران برای بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای گرفته تا پیشنهاد پنج‌روزه منتسب به میانجی قطری و ابتکار پاکستان و شرکا برای ایجاد شبکه‌ای منطقه‌ای بر پایه عدم تجاوز، مجموعه‌ای از ابتکارها برای جلوگیری از گسترش تنش را روی میز قرار داده است. طرح‌هایی که با وجود اشتراک در هدف کاهش تنش، درباره ترتیب امتیازدهی‌ها و نحوه تضمین اجرای تعهدات تفاوت‌هایی دارند.
این تلاش‌ها در شرایطی جریان دارند که نگرانی‌ها از احتمال از سرگیری دور جدیدی از درگیری نظامی میان ایران، آمریکا و اسرائیل افزایش یافته و درگیری‌های مرتبط با جنگ نیز به سایر بخش‌های منطقه، از جمله عربستان سعودی و یمن، گسترش پیدا کرده است. در چنین فضایی، موضوع مذاکرات تنها به پایان دادن به درگیری محدود نمی‌شود؛ بلکه کنترل تنگه هرمز، لغو محاصره دریایی بنادر ایران، آینده پرونده هسته‌ای و شکل ترتیبات امنیتی منطقه نیز در کانون رایزنی‌ها قرار دارند.
پیشنهاد پنج‌روزه قطر؛ تلاشی برای نزدیک کردن مواضع
در تازه‌ترین تحول؛ نیویورک‌تایمز به نقل از دو دیپلمات آگاه از مذاکرات گزارش داد که میانجی قطری در حال تلاش برای دستیابی به توافقی پنج‌روزه میان ایران و آمریکا است. بر اساس این گزارش، چارچوب پیشنهادی شامل بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران و لغو محاصره دریایی بنادر این کشور از سوی آمریکا است؛ درحالی‌که میانجی‌گران تلاش می‌کنند تهران در مرحله نخست توافق، امتیازی نیز درباره برنامه هسته‌ای خود ارائه دهد.
طرح هفت‌روزه تهران؛ توافق با چه ترتیبی؟
یکی از محورهای اصلی این تلاش‌ها، پیشنهاد هفت‌روزه ایران است که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، پیش‌تر از طریق میانجی‌گران قطری به آمریکا ارائه کرده بود. این طرح شامل اقداماتی برای رفع محاصره دریایی بنادر ایران، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و تسهیل فروش نفت ایران در کنار تعهدات مرتبط با بازگشایی تنگه هرمز بود. بر اساس زمان‌بندی اعلام‌شده از سوی وزیر امور خارجه ایران، اقدامات اولیه چهار تا پنج روز به طول می‌انجامد، تنگه هرمز در روز ششم به‌طور کامل به روی کشتیرانی تجاری باز خواهد شد و مذاکرات هسته‌ای در روز هفتم از سر گرفته می‌شود. عراقچی اخیرا نیز تاکید کرد که این پیشنهاد کماکان روی میز است و اجرای آن پذیرش شروط تهران از سوی واشنگتن بستگی دارد.
تفاوت پیشنهاد قطر با طرح هفت‌روزه ایران، دست‌کم در صورت‌بندی گزارش‌شده از دو ابتکار، به ترتیب اقدامات و نقطه آغاز اجرای تعهدات بازمی‌گردد. در طرح تهران، پذیرش شروط ایران از سوی واشنگتن پیش‌نیاز آغاز روند هفت‌روزه است؛ در مقابل، در چارچوب منتسب به میانجی‌گران قطری، بر تبادل امتیازها در یک دوره پنج‌روزه تاکید شده و تلاش‌هایی برای گنجاندن اقدامی در پرونده هسته‌ای در مرحله نخست صورت گرفته است. با این حال، هنوز متن کامل و رسمی هیچ توافقی منتشر نشده است و نمی‌توان با قاطعیت گفت که دو چارچوب الزاما طرح‌هایی مستقل یا متعارض هستند؛ ممکن است تلاشهای قطر در راستای نزدیک کردن مواضع دو طرف یا بازآرایی پیشنهادهای پیشین انجام شوند اما آنچه مشخص است، اختلافها بر سر ترتیب اقدامات کماکان برقرار است.
پاکستان و ایده ایجاد شبکه منطقه‌ای
در کنار این ابتکارها، مقام‌های پاکستانی از مسیر دیگری برای مهار بحران سخن گفته‌اند. یک مقام ارشد امنیتی پاکستان به رویترز گفت که تمرکز مذاکرات برگزار شده میان ایران، عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران بر ایجاد شبکه‌ای منطقه‌ای جهت عدم تجاوز بوده است. یک مقام دیگر پاکستانی به رویترز گفت عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، با موافقت ترامپ برای پیگیری دیپلماسی، راه‌حلی را به مقام‌های ایرانی پیشنهاد کرده است که منافعی برای تهران و واشنگتن در نظر می‌گیرد. به گفته این مقام، کشورهای عضو پیمان مکه و قطر در صورت پذیرفته شدن پیشنهاد می‌توانند نقش ضامن را ایفا کنند؛ هرچند جزئیات این ابتکار تاکنون منتشر نشده است.
از استانبول تا تهران؛ گسترش تلاشهای دیپلماتیک
این رایزنی‌ها چند روز پیش از نشست تهران، در قالبی گسترده‌تر نیز دنبال شده بود. پیش‌تر، وزرای خارجه ترکیه، مصر، پاکستان و عربستان سعودی با همتایان خود از آلمان، فرانسه و انگلیس در استانبول دیدار کردند. بر اساس گزارش‌ها، طرف‌ها در این نشست درباره جنگ ایران، حملات انصارالله، امنیت و آزادی کشتیرانی و افزایش تنش در تنگه‌های هرمز و باب‌المندب گفت‌وگو و بر ضرورت حل‌وفصل مناقشات از مسیر مذاکره، دیپلماسی و کاهش تنش تاکید کردند. از ترتیب این رایزنی‌ها و همچنین اظهارات مقام‌های اروپایی درباره ضرورت حل‌وفصل دیپلماتیک تنش‌ها می‌‌توان اینطور برداشت کرد که تروئیکای اروپایی نیز از طرح ارائه‌شده در نشست تهران حمایت می‌کنند. آنچه که مشخص است باقی‌ماندن اختلافها بر سر نحوه اجرای ترتیبات و همچنین بی‌اعتمادی میان تهران و واشنگتن است. پرسش این است که تلاشهای دیپلماتیک، طرح‌ها و ابتکارات ارائه شده می‌توانند به کاهش تنش میان ایران و آمریکا منجر شوند یا شاهد دور دیگری از درگیری نظامی خواهیم بود؟