پیام سپاهان - روزنامه سازندگی /متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
“آیتالله حسین وحیدخراسانی”، مرجع عالیقدر جهان تشیع در سن ۱۰۵سالگی درگذشت. سازندگی به زندگی و زمانه و آثار ایشان پرداخته است
بیژن مومیوند| آیتاللهالعظمی شیخحسین وحیدخراسانی که از چند روز پیش در بیمارستانی در قم بستری بودند، سحرگاه سهشنبه ۲۶ آبان به ملکوت اعلی پیوستند. صبح سهشنبه دفتر ایشان در اطلاعیهای از ارتحال این فقیه اهلبیت علیهمالسلام و مرجع عالیقدر جهان تشیع در ۱۰۵ سالگی خبر داد. در این اطلاعیه آمده: «با نهایت اندوه و تأثر، ارتحال فقیه اهلبیت علیهمالسلام، مرجع عالیقدر جهان تشیع، عالم ربانی و استاد بزرگ حوزههای علمیه حضرت آیتالله وحیدخراسانی رضوانالله تعالیعلیه را به اطلاع میرسانیم. فقیه والامقامی که پس از دههها تحصیل، تحقیق و تعلیم علوم آل محمد صَلَیاللهُ عَلَیه و آلِه و سَلَّم، دفاع از حریم مقدس اهلبیت علیهمالسلام، کفالت ایتام حضرت ولیعصر عجلالله تعالیفرجه، تربیت جمع کثیری از عالمان فاضل و احیای شعائر دینی بهویژه عزای صدیقه کبری سلامالله علیها، پس از ایام شهادت آن حضرت جان به جان آفرین تسلیم کرد و دلهای همۀ کسانی که به جهت دلدادگی آن فقیه ربانی به خاندان عصمت و طهارت علیهمالسلام به ایشان خالصانه ارادت میورزیدند را داغدار نمود». آیتالله وحیدخراسانی از پایهگذاران عزاداری و تعطیل شدن رسمی شهادت حضرت فاطمه(س) بود. ایشان در این روز همچنین روزهای شهادت حضرت علی(ع) و امام جعفر صادق(ع)، پیاده از دفتر خود تا مرقد حضرت معصومه عزاداری میکردند. اهتمام ویژۀ آیتالله وحید در پاسداشت و تکریم اهلبیت در پیام آیتاللهالعظمی سیستانی به مناسبت ارتحالشان هم نمود پررنگی دارد و در پیامشان آمده: «جایگاه رفیع آن بزرگوار در دفاع از حریم امامت و ولایت اهلبیت عصمت و طهارت (علیهمالسلام) برای همگان آشکار و زحمات کمنظیر معظمله بر منبر تعلیم و تربیت و وعظ و ارشاد در طی سالیان متمادی همواره بهیادماندنی است».
اجتهاد در جوانی
آیتاللهالعظمی حسین وحیدخراسانی، اول فروردین سال ۱۳۰۰ در نیشابور چشم به جهان گشود و تحصیلات علوم دینی را در مشهد آغاز کرد. پس از فراگیری ادبیات عرب و مقدمات علوم دینی، دروس سطح را نزد آیتالله شیخ محمد نهاوندی، از استادان شناخته شده حوزۀ مشهد و صاحب تفسیر، آموخت و پس از پایان این دوره به تحصیل در مباحث تخصصی فقه و اصول روی آورد. آیتالله وحیدخراسانی در ادامه از محضر آیتالله میرزا مهدی اصفهانی و آیتالله میرزا مهدی آشتیانی در درس خارج فقه بهره برد و همزمان علوم عقلی، فلسفه و حکمت را نزد میرزا ابوالقاسم الهی و میرزامهدی آشتیانی فرا گرفت.
یکی از نقاط تعیینکننده در زندگی علمی ایشان به سال ۱۳۲۷ بازمیگردد، زمانی که در شهر ری با آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمرهای دیدار کرد و پس از مذاکرات و مباحثات علمی، موفق به دریافت اجازه اجتهاد مطلق شد. دریافت این اجازه در آن مقطع از زندگی او، نشاندهندۀ دستیابی به مرتبهای از دانش فقهی و اصولی بود که توانایی استنباط احکام شرعی را برای یک فقیه فراهم میکرد. آیتالله وحیدخراسانی در ۲۷سالگی، با وجود دستیابی به مرتبه اجتهاد، برای تکمیل آموختهها و آشنایی با دیدگاههای علمی فقهای حوزه نجف راهی عراق شد، سفری علمی که بخش مهمی از شخصیت فقهی و اصولی ایشان در جریان آن شکل گرفت. آیتالله وحید در این حوزه در درس آیتالله سیدعبدالهادی شیرازی و آیتالله سیدمحسن حکیم شرکت کرد و بیش از همه از محضر آیتالله سیدابوالقاسم خویی بهره برد. حضور طولانیمدت در درس آیتالله خویی، او را با شیوههای دقیق استدلال فقهی و مبانی اصولی این فقیه برجسته آشنا کرد و تأثیر این مکتب علمی در روش اجتهادی آیتالله وحیدخراسانی نیز مورد توجه پژوهشگران حوزه قرار گرفته است. ایشان در کنار تحصیل و مباحثات علمی، از سال ۱۳۳۷ تدریس درس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و نزدیک به ۱۲ سال در نجف به آموزش مباحث تخصصی این دو رشته پرداخت. آیتالله وحید سال ۱۳۴۹ به ایران بازگشت و ابتدا در مشهد اقامت گزید و به تدریس پرداخت، اما پس از حدود یک سال، در پائیز همان سال راهی قم شد و این شهر را برای ادامۀ زندگی و فعالیتهای علمی خود برگزید. ایشان با استقرار در قم، تدریس خارج فقه و اصول را در حوزه علمیه این شهر دنبال کرد و جلسات درسش بهتدریج به یکی از محافل شناختهشده آموزشی حوزه تبدیل شد. در کنار فقه و اصول، قرآن، حدیث و معارف اهلبیت نیز بخش دیگری از فعالیتهای علمی و سخنرانیهای آیتالله وحید را تشکیل میداد و این موضوع در آثار و مباحث اعتقادی ایشان نیز بازتاب یافته است. درگذشت آیتالله محمدعلی اراکی در سال ۱۳۷۳، بار دیگر موضوع معرفی مراجع تقلید را در حوزۀ علمیه قم مطرح کرد و در این مقطع، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم نام آیتالله وحید خراسانی را در کنار شش فقیه دیگر بهعنوان مراجع تقلید معرفی کرد.
حافظ شأن مرجعیت
معروف بود که در مجادلات سیاسی وارد نمیشد و شأن مرجعیت را فراتر از این نزاعها میدانست. آیتالله وحیدخراسانی سالها پیشتر زمانی که با حاکمیت پهلوی نیز چنین رویهای داشت. نقل شده زمانی که ایشان از نجف اشرف به مشهد مقدس مشرف شده بود، بنابر اصرار طلاب و فضلای مشهد حدود یک سال در آنجا به تدریس خارج فقه و اصول پرداخته و پس از یک سال تصمیم به مهاجرت به قم میگیرد. اینبار نیز طلاب مشهد از ایشان درخواست میکنند که در آنجا مانده و درس خود را ادامه دهند؛ درخواست فضلای مشهد را اجابت نکرد تا اینکه جمعی از طلاب متوسل به آیتالله میلانی شدند تا بلکه از طریق وساطت ایشان بتوانند به خواستههای خود برسند. آیتالله میلانی تقاضای طلاب را همراه با نظر خود مبنی بر ماندن آیتالله وحید در مشهد به اطلاع او میرساند. آیتالله وحید دلایل خود را برای مهاجرت به قم با مرحوم میلانی در میان میگذارد. از جمله به مشکلی اشاره میکند که آن روزها شخص آیتالله میلانی درگیر آن بود و میگوید: «یکی از دلایل مهاجرت من به قم، فشاری است که ساواک هنگام آمدن محمدرضا به مشهد به علما جهت استقبال از او میآورده است؛ آیا شما تضمین میکنید که بنده در مشهد بمانم و این قبیل فشارها را دفع کنید؟» آیتالله میلانی پس از چند لحظه سکوت میگوید: «بله! هر وقت از شما چنین تقاضایی را داشتند، بگویید هر وقت سیدمحمدهادی میلانی به استقبال آمد من هم میآیم؛ به حول و قوه الهی هرگز با آنها چنین ملاقاتی را انجام نخواهم داد».
منش اجتماعی آیتالله
آیتالله وحیدخراسانی اگرچه کمتر در وادی سیاست وارد میشد، اما از مواضع اجتماعی نیز غفلت نمیورزید. ایشان عافیتطلبی پیشه نساخته بود که در کنج خلوتی بنشیند و فتاوای فقهی از انبان دینی صادر کند. در سالهای جنگ تحمیلی به مناطق عملیاتی رفت و در جمع رزمندگان حاضر شد. آیتالله وحید در یکی از آن محافل جنگی گفته بود: «من خودم مدتی است که آرزو داشتم به این سرزمین و دیار سفری کنم؛ آن هم به حساب اینکه فقط خودم بیایم از این سفر استفاده کنم و فقط مقصدم این بوده که در مجلس شما شرکت کنم؛ چون مجلس شما مجلس دعاست. این دعا به نظر من مستجاب است و تمام شرایط اجابت دعا در این سرزمین فراهم است».
تأکید بر مدیریت متخصصان
آیتالله وحید بر این باور بود که پذیرفتن مسئولیتها و تصدی امور در اجتماع نیاز به تخصص و تبحری دارد که از هر کسی ساخته نیست. در دیدار محمدباقر قالیباف، شهردار وقت تهران با ایشان بود که آیتالله بر این مسئله تأکید کرد و گفته بود یکی از مشکلات ما در حوزۀ تصدی مسئولیتها این است که ما متصدی مقامهایی میشویم که نه مقام را میشناسیم و نه کرسی که آن را میگیریم. یکی از اشتباهها در امر مدیریت، استفاده از افرادی است که شایستگی آن کار را نداشته باشند و این یعنی به دستورات دینی درست عمل نمیکنیم. آیتالله با دغدغههای دینی به مسائل اجتماعی نظر میکند. حساسیتهای آیتالله در مسائل دینی و حتی ظواهر دینی بود. این رویکرد ایشان البته سببساز برخی انتقادات نیز بود. در ماجرای فیلم «رستاخیز» و نمایش چهره حضرت ابوالفضلالعباس(ع) بود که دفتر آیتالله پیامی صادر کرد که: «ائمه و امامزادگان عظیمالشأن مانند حضرت ابوالفضل العباس(ع) بالاتر از آن هستند که در فیلم و غیر آن، تصویرشان نشان داده شود و این عمل جایز نیست». این سخن اما مقبول بسیاری نیفتاد و موجبات انتقاداتی را فراهم آورد.
اساس دین بر حریت است
آیتالله وحید در مواردی که خلاف مشی فقهی و دینی در جامعۀ عملی صورت میپذیرفت نیز بارها تذکر داد و از ایجاد رویّهای نامقبول در اجتماع برحذر داشته است. درس خارج آیتالله در مسجد اعظم قم، محلی برای بروز آرا و بعضاً سخنان ایشان در مسائل اجتماعی بود. اسفند سال ۸۹ بود که آیتالله موضوع زندان از نظر فقه را پیش کشید و از حساسیت آن سخن گفت. در آن سخنان خود گفته بود که اساس دین بر حریت است؛ فقیهی که به مُخّ فقاهت رسیده میداند، حبس در چه مواردی است و زندانی کردن او و حرمانش از جامعه و از خانواده در چه حد از شدت است و موارد حبس در شریعت در چه مواردی و با چه دقتی مطرح شده است. آیتالله با این توصیههایی از این سنخ عنوان میکرد که وقتی پای دین در عرصه اجتماع گشوده میشود، حساسیتهای فراوانی را بههمراه میآورد و دقت بسیاری طلب میکند. رویکرد آیتالله بهگونهای بود که درانداختن مبانی دینی را در عرصۀ اجتماعی آرزو میبرد و میکوشید تا بر آن جهد بلیغ بورزد. در دیداری که علی جنتی با ایشان داشت، آیتالله تأکید کرده بود که اگر بذری کاشته و ۲۰۰ سال بعد هم به ثمر نشیند، مسئولیت آن بهعهده ماست. با همین دغدغه بود که به وزیر فرهنگ وقت توصیه کرد اگر بتوانید کاری کنید که در همۀ مدارس شروع و خاتمه دروس با دعا برای امام زمان(عج) انجام شود، اکسیر اعظم خواهد شد. آیتالله وحیدخراسانی بر رویکردهای دینی در روابط بینالمللی هم تأکید داشت و در دیدار با وزیر ارتباطات بر سنت حسنۀ مدارا انگشت تأکید نهاده بود: «همانطور که ما برای سران کشور خود احترام قائلیم، مردم کشورهای دیگر هم برای سران خود احترام قائلند و باید حرمت آنها را نگه داریم تا آنان نیز حرمت سران ما را نگه دارند». ایشان بر تکریم نسبت به سایر ادیان نیز تأکید کرده و گفته بود: «پیامبر اکرم(ص) نیز نسبت به ادیان دیگر همواره احترام قائل بودند». این منش آیتالله در قبال مذاهب رقیب نیز وجود داشت. آیتالله وحید در پاسخ به استفتایی که توجیه شرعی اهانت به اهل سنت را طلب میکرد نیز این عمل را برنتابیده و حکم داده بود که هرکس شهادت به وحدانیت خداوند متعال و رسالت خاتمالانبیا(ص) بدهد، مسلمان است و جان و عرض و مال او مانند پیروان مذهب جعفری محترم است.
آیتالله به بحث کاهش خشونت نیز بها میدهد و چند سال پیش در دیدار با جمعی از اساتید دانشگاه مفید و اعضای کمیتۀ علمی همایش «نقش ادیان و رهبران دینی در کاهش خشونت علیه کودکان» ضمن با ارزش دانستن دغدغه کاهش خشونت گفته بود: «کار شما کار با ارزشی است؛ چون سه جهت دارد؛ یک جهت مربوط به خود بشریت است، آن هم کودکان که احقّ افراد بشر به ترحم و رحمت هستند. جهت دوم آن است که نظر اسلام -بما هو اسلام- به این امر چیست؟ جهت سوم درباره مذهب شیعه است که در این زمینه نظرش چیست؟»
آیتالله وحید با چنین رویکرد اجتماعی بود که هم بر دغدغههای دینی پای میفشرد و هم بر مدارای با مخالفین انگشت تأکید مینهاد و هم به پاسداری از مذهب جعفری میپرداخت. ایشان بذرهای عدیدهای در این راه کاشته؛ بذرهایی که هرکدام میتواند ثمرات گرانبهایی در عرصۀ دینی و اجتماعی به ارمغان آورد؛ «اگر بذری کاشته شود و ۲۰۰ سال بعد هم به ثمر بنشیند مسئولیت آن بهعهده ماست».