پیام سپاهان - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
مالک مصدق| گزارش ادعایی نیویورکتایمز درباره پیوند میان سدسازی در ایران و پشتیبانی از زیرساختهای موشکی، بیش از آنکه واجد مختصات یک تحقیق مستند و نتیجهگیری مبتنی بر شواهد باشد، نمونهای تأملبرانگیز از تبدیل فرضیههای اثباتنشده به روایتی با پیامدهای سنگین امنیتی است که موجی از واکنشها را از سوی مقامهای سیاسی، دیپلماتیک، مسئولان صنعت آب و متخصصان و فعالان حوزه محیطزیست برانگیخته است.
از یک سو هشدار محمدباقر قالیباف درباره خطر تعمیم منطق مجاورت جغرافیایی بهعنوان مجوزی برای هدف قراردادن زیرساختهای غیرنظامی را شاهد بودیم و از سویی دیگر همزمان عباس عراقچی نیز به این دست فضاسازی رسانهها علیه ایران پاسخ داد. افزون بر آن عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب هم استدلالهای گزارش نیویورکتایمز را رد کرد و جالبتر آنکه کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل هم با ادبیات تندی به این گزارش تاخت. اما یک نکته در کانون این واکنشها قرار دارد؛ همجواری دو تأسیسات، سند ارتباط عملیاتی آنها نیست و حدس و گمان را نمیتوان جایگزین مدرک کرد. حتی نیما شکری، پژوهشگری که بخشی از یافتههایش مبنای طرح این فرضیه در گزارش واهی نیویورکتایمز قرار گرفته نیز بر ناموجهبودن استنتاج درباره اهداف ساخت سدها و غیرقابلقبولبودن حمله به زیرساختهای آبی تأکید کرده است. مسئله اما از ضعف استدلالی یک گزارش رسانهای فراتر میرود؛ هنگامی که زیرساختهای حیاتی آب، بدون ارائه شواهد مستقل و قابل راستیآزمایی، در چارچوب اهداف نظامی بازتعریف میشوند، این پرسش جدی شکل میگیرد که آیا با یک روایتسازی خطرناک برای تغییر ادراک عمومی از ماهیت تأسیسات غیرنظامی و هموارکردن مسیر توجیه حمله به آنها مواجه نیستیم؟ در شرایطی که حقوق بینالملل برای سدها و تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک حمایت ویژه قائل است، چنین روایتهایی میتوانند به تضعیف مرزهای حقوقی حفاظت از زیرساختهای غیرنظامی و عادیسازی تهدید علیه آنها بینجامند؛ خطری که پیامدهای آن مستقیم متوجه جان میلیونها غیرنظامی و امنیت آب و محیطزیست منطقه است.
از سوی دیگر مسئولیت رسانهای در قبال پیامدهای انتشار چنین گزارشهایی را نمیتوان با استناد به فرضیهبودن ادعاها یا سلب مسئولیت از نتایج احتمالی نادیده گرفت. وقتی رسانهای در تراز نیویورکتایمز، بدون ارائه شواهد متقن و قابل راستیآزمایی، زیرساختهای حیاتی آب را به اهداف نظامی پیوند میزند، عملا روایتی تولید میکند که میتواند دستاویز مشروعیتبخشی به حمله علیه تأسیسات غیرنظامی قرار گیرد. حتی اگر این گزارش تنها به اندازه یک درصد در شکلگیری چنین توجیهی یا بسترسازی تبلیغاتی و روانی برای حمله احتمالی مؤثر باشد، مسئولیت اخلاقی و حرفهای رسانه در قبال پیامدهای قابل پیشبینی آن پرسشی جدی و گریزناپذیر خواهد بود. هیچ رسانهای نمیتواند از یک سو با انتشار ادعاهای اثباتنشده مرز میان اهداف نظامی و زیرساختهای غیرنظامی را مخدوش کند و از سوی دیگر، خود را در برابر خسارات انسانی و مادی احتمالی ناشی از چنین روایتسازیای کاملا بیمسئولیت بداند.
قالیباف: این استدلال میتواند زمینه حمله به زیرساختهای غیرنظامی را فراهم کند
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، ازجمله مقامهایی بود که به گزارش نیویورکتایمز واکنش نشان داد. او با انتقاد از استدلال مطرحشده درباره کاربری دوگانه سدهای ایران، نسبت به پیامدهای چنین روایتی برای امنیت زیرساختهای غیرنظامی هشدار داد. قالیباف در واکنش منتشرشده در شبکه اجتماعی ایکس، با طرح این پرسش که آیا نزدیکی یک سد به تأسیسات نظامی میتواند مبنای تعریف کاربری دوگانه و توجیه حمله به آن باشد، به موقعیت سدها، بنادر و نیروگاههای نزدیک پایگاههای آمریکا و اسرائیل اشاره کرد. استدلال رئیس مجلس این است که اگر صرف همجواری جغرافیایی یک زیرساخت غیرنظامی با یک تأسیسات نظامی برای نسبتدادن کاربری نظامی به آن کافی باشد، میتوان همین منطق را درباره زیرساختهای واقع در مجاورت پایگاههای نظامی آمریکا و اسرائیل نیز به کار برد. این موضعگیری در واقع بر یک تمایز اساسی دست میگذارد که «نزدیکی جغرافیایی بهتنهایی به معنای تغییر ماهیت یک تأسیسات غیرنظامی یا اثبات استفاده نظامی از آن نیست».
واکنش عراقچی به فضاسازی رسانههای غربی درباره ایران؛ از پروندهسازی درباره بمب کثیف تا پیوندسازی میان سدها و تأسیسات موشکی
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، در واکنش به موج تازه ادعاهای رسانههای غربی علیه ایران، به دو محور از این فضاسازیها اشاره کرد: ادعای شبکه سیانان درباره تلاش ایران برای استفاده از بمب کثیف با هدف ترور مقامهای آمریکایی و ادعاهای مطرحشده درباره ارتباط پروژههای سدسازی ایران با استقرار و پشتیبانی از تأسیسات موشکی. او این ادعاها را بخشی از تبلیغات دروغین و سناریوسازی رسانهای علیه جمهوری اسلامی ایران دانست. عراقچی با انتقاد از تکرار الگوهای تبلیغاتی دوران جنگ عراق، نسبت به بازتولید اتهامهای بیاساس و فضاسازیهایی که میتوانند بهانهساز اقدامات تجاوزکارانه شوند، هشدار داد و با اشاره به نقش اسرائیل در این جریان، تأکید کرد که چنین روایتسازیهایی نه از اعتبار برخوردارند و نه افکار عمومی را متقاعد خواهند کرد.
سخنگوی صنعت آب: گزارش نیویورکتایمز مستند نیست
عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب نیز با رد ادعای مطرحشده در گزارش نیویورکتایمز، آن را مجموعهای از فرضیهپردازیهای اثباتنشده دانست و نسبت به خطر تبدیل این روایت به زمینهای برای توجیه حمله به زیرساختهای حیاتی کشور هشدار داد. بزرگزاده تأکید کرده که گزارش مذکور به جای ارائه مستندات قابل اتکا، بر گمانهزنی استوار است؛ موضوعی که حتی در متن خود گزارش نیز به آن اذعان شده است. او با اشاره به منطق فنی و اقلیمی سدسازی در ایران، توضیح داده است که سدها عموما در مناطق کوهستانی و کوهپایهای ساخته میشوند؛ زیرا این مناطق از نظر منابع آب، مدیریت روانآبها، تأمین آب شرب و کشاورزی و همچنین تولید برقابی ظرفیت مناسبی دارند.
از نگاه سخنگوی صنعت آب، همجواری احتمالی برخی صنایع و تأسیسات نظامی با پروژههای آبی را نمیتوان بهعنوان دلیلی برای اثبات ارتباط عملکردی میان آنها در نظر گرفت. هرکدام از این زیرساختها بر اساس نیازها و ملاحظات خاص خود مستقر میشوند و نتیجهگیری درباره وجود رابطه علّی، نیازمند شواهد مستقل و قابل بررسی است. بزرگزاده همچنین ادعای مصرف بالای آب توسط تأسیسات نظامی را از نظر کمّی نادرست خوانده و گفته است کل مصرف آب بخش صنعت کشور، با احتساب انواع صنایع، حدود سه میلیارد مترمکعب در سال است که کمتر از چهار درصد مصرف کل آب کشور را تشکیل میدهد. او در بخش دیگری از اظهاراتش هشدار داده است پیوندزدن زیرساختهای حیاتی غیرنظامی با اهداف نظامی، میتواند خطر توجیه حمله به تأسیسات آبی را افزایش دهد. به گفته او، حمله به زیرساختهای غیرنظامی آب، بهویژه سدها، با توجه به پیامدهای انسانی و زیستمحیطی آن، میتواند در چارچوب حقوق بینالملل مصداق جنایت جنگی باشد.
کاوه مدنی: حدس و گمان، مدرک نیست
در میان واکنشهای کارشناسی، موضعگیری کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، از صریحترین انتقادها به گزارش نیویورکتایمز بود. مدنی با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، فرضیه مطرحشده را فاقد اعتبار علمی کافی دانست و تأکید کرد که نزدیکی جغرافیایی دو پدیده، بههیچوجه اثباتکننده وجود رابطه علت و معلولی میان آنها نیست. او در واکنشی تند نوشت: «کمتر مزخرف بگوییم» و افزود که حدس و گمان را نباید با مدرک اشتباه گرفت.
مدنی همچنین این گزارش را روایتی تقلیلگرایانه و جنجالآفرین توصیف کرد که میتواند پیامدهای خطرناکی برای زیرساختهای غیرنظامی آب ایران داشته باشد. او با اشاره به اینکه حتی طرفهایی که به ایران حمله کردهاند نیز چنین ارتباطی را به صراحت مطرح نکردهاند، نسبت به انتشار ادعاهایی که بدون مدارک کافی زیرساختهای حیاتی را در معرض تهدید قرار میدهند، انتقاد کرد.
نیما شکری و دیگر کارشناسان؛ مخالفت با نتیجهگیری شتابزده
واکنش نیما شکری نیز از اهمیت ویژهای برخوردار بود؛ چراکه نیویورکتایمز برای طرح بخشی از فرضیه خود به پژوهشها و مشاهدههای او استناد کرده بود. شکری پس از انتشار گزارش تأکید کرد که نزدیکی سدها به اهداف نظامی، دلیل ساخت آن سدها را اثبات نمیکند و بههیچوجه نمیتواند حمله به آنها را توجیه کند. او همچنین تصریح کرد مخالفت او با هرگونه حمله به زیرساختهای آبی غیرنظامی، بدون توجه به عامل حمله، قطعی است. به گفته شکری، چنین حملاتی میتوانند جان انسانها، امنیت آب و غذا و زیستبومها را به خطر بیندازند. امیر آقاکوچک نیز با تأکید بر اهمیت زیرساختهای آبی برای زندگی غیرنظامیان، هشدار داده است نقش سدها در تأمین آب، انرژی، امنیت غذایی و پایداری محیط زیست نباید تحت تأثیر ملاحظات سیاسی و نظامی نادیده گرفته شود.
اسفندیار باتمانقلیچ، بنیانگذار اندیشکده بورس و بازار، از زاویهای متفاوت به نقد گزارش پرداخته است. او با اشاره به اینکه از بیش از ۵۰۰ سد بزرگ ایران، کمتر از ۵۰ سد دارای توربین تولید برق هستند، فرضیه ساخت صدها سد برای تأمین برق تأسیسات نظامی را با آمار موجود ناسازگار دانسته است. باتمانقلیچ در عین حال معتقد است برای توضیح گسترش سدسازی در ایران، باید به ساختار اقتصادی و منافع گروههای بهرهمند از پروژههای عمرانی نیز توجه کرد. از نظر او، یک عامل سوم، یعنی استقرار همزمان سدها و تأسیسات نظامی در مناطق کوهستانی، میتواند شباهت مشاهدهشده در نقشهها را توضیح دهد؛ بدون آنکه لزوما رابطه مستقیمی میان این دو وجود داشته باشد. صنم ماحوزی، از نویسندگان گزارش نیویورکتایمز نیز در توضیحی درباره این مطلب گفته است شواهد قطعی درباره همپوشانی برخی پروژههای آبی و تأسیسات نظامی وجود ندارد، اما پرسشهایی جدی در این زمینه مطرح است. نیکآهنگ کوثر نیز با تأکید بر مخالفت با حمله به منابع آب، آبشیرینکنها و زیرساختهای انسانی، هرگونه حمله به تأسیسات غیرنظامی را محکوم کرده است.
مسئله اصلی؛ حفاظت از سدها در چارچوب حقوق بینالملل
فارغ از اختلافنظرها درباره اهداف برخی پروژههای سدسازی در ایران، یکی از مهمترین ابعاد این مناقشه، مسئله حفاظت از زیرساختهای آبی در زمان جنگ است. بر اساس ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو، سدها و دیگر تأسیساتی که نیروهای خطرناک در آنها وجود دارد، در شرایط مشخص از حمایت ویژه برخوردارند؛ بهویژه در مواردی که حمله میتواند موجب رهاشدن حجم عظیمی از آب و بروز خسارات گسترده برای غیرنظامیان شود. البته این حمایت حقوقی مطلق و بدون استثنا نیست و شرایط و محدودیتهای مشخصی دارد. با این حال، صرف نزدیکی یک سد به یک پایگاه یا تأسیسات نظامی، بهخودیخود مجوز حمله به آن محسوب نمیشود. قواعد مربوط به تفکیک اهداف نظامی و غیرنظامی، تناسب و احتیاط در حمله نیز همچنان باید رعایت شوند. آنچه از مجموعه واکنشها برمیآید، این است که حتی برخی از افرادی که در گزارش نیویورکتایمز به دیدگاهها و پژوهشهایشان استناد شده، نسبت به تبدیل مشاهدات جغرافیایی به نتیجهگیری قطعی هشدار دادهاند. بررسی انتقادی سیاستهای آبی کشور ضروری است، اما چنین بررسیای نباید جای خود را به فرضیهپردازی اثباتنشده یا تضعیف حمایت از زیرساختهای حیاتی غیرنظامی بدهد.
نیویورکتایمز چه ادعایی درباره سدهای ایران مطرح کرده است؟
اما باید پرسید که گزارش نیویورک تایمز حاوی چه نکاتی بود که این میزان از واکنشها را به دنبال داشت؟ اریکا سولومون، رئیس دفتر نیویورکتایمز در امور ایران و عراق، در گزارشی با اشاره به گسترش درخور توجه سدسازی و اجرای پروژههای انتقال آب در نقاط مختلف ایران، مدعی است که برخی از این طرحها از مدتها قبل برای فعالان محیط زیست و متخصصان آب پرسشبرانگیز بودهاند؛ بهخصوص پروژههایی که در مناطقی اجرا شدهاند که به اعتقاد برخی کارشناسان، ضرورت آبی آنها بهروشنی مشخص نبوده است. این گزارش با پیونددادن نقشه حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به برخی سایتهای موشکی ایران با پراکندگی سدها و پروژههای آبی، این ادعا را مطرح میکند که بخشی از زیرساختهای آبی کشور ممکن است در کنار کارکردهای عمومی خود، برای پشتیبانی از تأسیسات نظامی نیز مورد استفاده قرار گرفته باشند.
نیویورکتایمز در این گزارش به پژوهشهای نیما شکری، متخصص امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ آلمان نیز استناد کرده است. او ادعا کرده است که بر اساس بررسیهای تیم تحقیقاتیاش، دستکم ۵۳۳ سد در ایران وجود دارد و او سالها درباره تعداد بالای سدهای ساختهشده در کشور و ضرورت اجرای برخی از این پروژهها پرسش داشته است.
نیویورکتایمز برای تقویت فرضیه ادعایی خود به دیدگاه هفت کارشناس حوزه آب و مسائل نظامی اشاره میکند که استقرار تأسیسات نظامی در نزدیکی منابع پایدار آب و برق را از نظر عملیاتی قابلتصور میدانند. دنی سیترینوویچ، تحلیلگر پیشین سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل، معتقد است ایران انگیزه دارد مجموعههای موشکی خود را تا حد امکان از وابستگی به زیرساختهای عمومی و سراسری بینیاز کند. در این گزارش از ادعاهای فرزین ندیمی، پژوهشگر مؤسسه واشینگتن مبنی بر گستردگی شبکه تأسیسات زیرزمینی ایران و وجود دستکم ۳۰ سایت موشکی در کشور نیز استفاده شده است. با این حال، نکته مهم آن است که حتی خود گزارش نیویورکتایمز نیز ارتباط میان برنامه موشکی و پروژههای توسعه زیرساختهای آبی ایران را قطعی نمیداند و تصریح میکند که این ارتباط، با توجه به محرمانهبودن برنامه نظامی ایران، همچنان در سطح گمانهزنی قرار دارد.
از پرونده فعالان محیط زیست تا پروژه انتقال آب به یزد
یکی دیگر از محورهای بحثبرانگیز گزارش، بازخوانی بازداشت شماری از فعالان محیط زیست در سال ۲۰۱۸ است. نیویورکتایمز این احتمال را مطرح کرده که فعالیت برخی از این افراد در مناطق حفاظتشده و دورافتاده، شاید آنها را ناخواسته به محدوده تأسیسات حساس نظامی نزدیک کرده باشد. در آن سال، دهها فعال محیط زیست به اتهام جاسوسی بازداشت شدند؛ از کاووس سیدامامی از بنیانگذاران مؤسسه حیاتوحش میراث پارسیان تا کاوه مدنی که در زمان این تحولات معاون سازمان حفاظت محیط زیست بود که در گفتوگو با نیویورکتایمز تأکید کرده است گروههای حفاظت از محیط زیست بدون دریافت مجوز از دولت و نهادهای اطلاعاتی در مناطق طبیعی و دورافتاده فعالیت نمیکردند.
گزارش همچنین به پروژه انتقال آب از مناطق کوهستانی زاگرس به یزد اشاره میکند. امیر آقاکوچک، استاد دانشگاه کالیفرنیا در ارواین، پیشتر درباره ضرورت اجرای چنین پروژه عظیمی پرسشهایی مطرح کرده است. انتشار گزارشهایی درباره وجود یک تأسیسات بزرگ موشکی در منطقه یزد پس از حملات هوایی ماه مارس، این احتمال را در ذهن او ایجاد کرده که ملاحظات نظامی شاید دستکم تا اندازهای در اجرای پروژه انتقال آب تأثیرگذار بوده باشند. با این همه، حتی این موارد نیز در گزارش بهعنوان قرائن و پرسشهای مطرحشده بیان شدهاند، نه اسنادی قطعی که هدف نظامی پروژههای آبی را اثبات کنند.