پیام سپاهان - اصفهان-کارشناسان با اشاره به ضرورت پایش الکترونیکی، کنترل مستمر تجهیزات کاهش ارتعاش و بررسی ویژگی‌های زمین‌شناختی اصفهان، تأکید دارند که تعیین تکلیف مسیر مترو به ارزیابی‌های تخصصی نیاز دارد.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- کوروش دیباج: تغییر مسیر خط یک متروی اصفهان برای جلوگیری از عبور آن از زیر میدان نقش‌جهان، پیشینه‌ای مهم در نسبت میان توسعه حمل‌ونقل شهری و حفاظت از میراث تاریخی این شهر دارد؛ تصمیمی که در جریان رایزنی‌های مدیران وقت میراث فرهنگی و شهرداری اتخاذ شد، اما در طراحی خط ۲ مترو، مسیر عبور از محور تاریخی سلجوقی و مجاورت مسجد جامع عتیق همچنان پابرجا ماند. اکنون، با پیشرفت عملیات اجرایی این خط و طرح هشدارهایی درباره پیامدهای احتمالی ارتعاشات مترو بر بناهای تاریخی، پرسش از ایمنی مسیر پیشنهادی به یکی از چالش‌های جدی حفاظت از میراث اصفهان تبدیل شده است.
ریشه اختلاف کنونی به دو دسته مطالعات بازمی‌گردد که از نظر موضوع و روش بررسی یکسان نیستند. در یک سو، نتایج مطالعه‌ای مبتنی بر سنجش ارتعاشات و ارزیابی رفتار بناهای تاریخی، از قرار گرفتن حدود ۷۰ اثر در معرض آسیب جدی و احتمال تخریب ۴۰ یا ۴۱ بنا در صورت عبور قطارها خبر می‌دهد؛ مسجد جامع عتیق نیز در شمار آثار مورد هشدار قرار گرفته است. در سوی دیگر، مطالعه‌ای با محوریت آسیب‌شناسی و ثبت وضعیت موجود ترک‌ها و شرایط سازه‌ای مسجد و بناهای پیرامونی انجام شده که منتقدان آن را برای تعیین میزان اثر ارتعاشات مترو کافی نمی‌دانند؛ زیرا ثبت آسیب‌های فعلی، به‌تنهایی میزان تحمل بنا در برابر لرزش‌های آینده را مشخص نمی‌کند.
این اختلاف در حالی ادامه دارد که شورای تخصصی پایگاه‌های میراث جهانی در نشست ۲۶ مهرماه به تأیید نهایی مسیر نرسید و بررسی پرونده را به مطالعات کارشناسی بیشتر موکول کرد. هم‌زمان، فرسودگی مصالح و مشکلات رطوبتی مسجد جامع عتیق، نگرانی‌ها درباره پیامدهای احتمالی مداخله در حریم این اثر را تشدید کرده و وزیر میراث فرهنگی نیز از تشکیل شورای فنی تخصصی با محوریت استاندار اصفهان برای بررسی وضعیت و حفاظت از مسجد خبر داده است.
در چنین وضعیتی، مسئله فقط پیش‌بینی خطر نیست؛ اختلاف بر سر کفایت شواهد فنی، میزان اتکاپذیری تمهیدات کاهش ارتعاش و چگونگی اطمینان از حفاظت بلندمدت بناهایی است که تصمیم درباره مسیر مترو می‌تواند بر آینده آن‌ها اثر بگذارد.
تا زمانی که احتمال خطر روشن نشده، نمی‌توان با آسودگی مسیر را تأیید کرد
محمدحسن طالبیان، عضو شورای راهبری وزارت میراث فرهنگی و مشاور وزیر میراث فرهنگی در امور میراثی استان اصفهان، درگفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به چالش‌های موجود در محدوده میدان امام علی و طرح عبور خط ۲ مترو، اظهار کرد: در گزارش ارائه‌شده از سوی مشاور، میزان فرونشست منطقه بین پنج تا هشت میلی‌متر عنوان شده است. که برخی ترک‌های موجود در این پایگاه جهانی دلیل اصلی آن فرونشست شدید در این منطقه است.
وی درباره روند بررسی خط ۲ مترو توضیح داد:برای این پروژه، مشاوران مختلفی مطالعات فنی، تکنولوژیک و میراثی انجام داده‌اند، اما وزارت میراث فرهنگی نیز گروهی را برای راستی‌آزمایی مطالعات به کار گرفته است که گزارش‌های مختلف باید تجمیع شوند تا تصویری یکپارچه از موضوع به دست آید.
عضو شورای راهبری وزارت میراث فرهنگی تصریح کرد: از آنجا که پرونده مسجد جامع عتیق و خط ۲ مترو جنبه بین‌المللی و حقوقی پیدا کرده است، گزارش نهایی باید با استانداردها، قالب‌ها و رویه‌های یونسکو تطبیق داده شود و برای مرکز میراث جهانی ارسال شود. پس از آن، امکان بررسی مستندات توسط نهادهای علمی مرتبط، از جمله ایکوموس، و درخواست اطلاعات تکمیلی یا بازدید کارشناسان بین‌المللی وجود دارد.
طالبیان تأکید کرد:درباره خط ۲ نیز باید روند مقرر طی شود و تا پیش از تکمیل گزارش یکپارچه و بررسی آن، نمی‌توان از تأیید نهایی سخن گفت.
این مشاور وزیر میراث فرهنگی در امور میراثی استان اصفهان با ابراز نگرانی از وضعیت مسجد جامع عتیق و دیگر آثار جهانی اصفهان تأکید کرد: تا زمانی که اطمینان کافی از نبود ریسک حاصل نشده، نباید مسیر را با آسودگی خاطر تأیید کرد.
نمی‌توان احتمال خطا را صفر دانست؛ تجربه‌های قبلی باید جدی گرفته شوند
بهرام نادی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد و پژوهشگر حوزه فرونشست، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: از نظر فنی امکان کنترل تغییرشکل‌ها و ارتعاشات در یک سامانه مهندسی کامل وجود دارد، اما تحقق این شرایط به کنترل همه پارامترهای مؤثر وابسته است و نمی‌توان احتمال خطا را صفر دانست.
وی با اشاره به رخدادهای ثبت‌شده در محدوده خیابان هاتف افزود: پیش از رسیدن مسیر مترو به میدان عتیق، حادثه‌ای به ایجاد گودالی با عمق حدود ۱۵ متر انجامیده و در نقطه‌ای دیگر، مواد ناشی از تزریق به سطح خیابان بالا زده است.
وی با اشاره به تجربه خط یک مترو در محدوده چهارباغ و مدرسه چهارباغ تصریح کرد: برای اطمینان از ایمنی آثار تاریخی، باید پایش پیوسته و برخط وجود داشته باشد. از طرفی سامانه‌ای که ارتعاشات را به‌طور مستمر اندازه‌گیری و داده‌ها را برای پردازش ارسال کند، در مسجد جامع عتیق مشاهده نکرده ام.
نادی تجهیزات کاهش ارتعاش را به قطعات مکانیکی مانند کمک‌فنر خودرو تشبیه کرد و گفت: این تجهیزات در صورت فرسودگی یا نبود تعمیر و نگهداری مناسب، ممکن است کارایی اولیه خود را از دست بدهند. به همین دلیل، صرف پیش‌بینی یا نصب تجهیزات، بدون اطمینان از عملکرد آن‌ها در طول زمان، نمی‌تواند تضمینی برای جلوگیری از انتقال ارتعاش باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد با توضیح شرایط زمین‌شناختی منطقه ای که در آن پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق قرار دارد، گفت: لایه‌های رسی در بخش‌هایی از محدوده تا عمق حدود ۱۰ تا ۱۱ متر ادامه دارند و از حدود ۱۰ تا ۱۲ متر، لایه‌های شن تا عمق ۳۰ تا ۳۲ متر گزارش شده‌اند.
وی ادامه داد: خاک رس نسبت به تغییرات رطوبتی حساس است و فرونشست موجود می‌تواند در کنار ارتعاشات، شرایط پیچیده‌تری ایجاد کند.
نادی گفت: بررسی اثر مترو بر جریان آب زیرزمینی و مشخص شدن اینکه فرونشست تا چه اندازه در طراحی پروژه لحاظ شده، از موضوعاتی است که باید پاسخ روشنی برای آن وجود داشته باشد.
مقایسه خط ۲ مترو اصفهان با مترو پاریس بدون توجه به شرایط زمین اصفهان درست نیست
علی بیت‌اللهی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در حوزه فرونشست، در گفتگو با خبرنگار مهر احداث مترو در زیر یا مجاورت آثار تاریخی را موضوعی حساس دانست و در ادامه اظهار کرد: عمق تونل‌های مترو در اصفهان، در مقایسه با برخی شهرهای دیگر جهان، چندان زیاد نیست.
وی به رخدادهایی در خطوط در حال احداث مترو اشاره کرد که در آن‌ها مواد ناشی از حفاری یا تزریق به سطح زمین رسیده‌اند و این موارد را نشانه اهمیت بررسی شرایط واقعی اجرای پروژه دانست.
بیت‌اللهی توضیح داد: حرکت قطار مترو به‌طور طبیعی ارتعاش ایجاد می‌کند و این ارتعاش می‌تواند بر خاک و محیط اطراف اثر بگذارد حتی ارتعاش در خاک ممکن است موجب تراکم، جابه‌جایی مواد و تغییر شرایط زمین شود؛ پدیده‌ای که در محدوده آثار تاریخی و به‌ویژه مناطق دارای فرونشست می‌تواند خطر بیشتری ایجاد کند.
این عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، نشست موضعی و نامتقارن را یکی از نگرانی‌های اصلی دانست و در ادامه توضیح داد: تونل مترو در یک راستای مشخص عبور می‌کند و ممکن است در همان محدوده، نشست خطی ایجاد شود؛ در نتیجه، بخش‌های مختلف سطح زمین به میزان یکسان جابه‌جا نمی‌شوند همچنین این نوع نشست برای بناهای قدیمی که اسکلت یکپارچه فلزی یا بتنی ندارند، می‌تواند به ایجاد ترک و شکاف منجر شود.
وی تأکید کرد:میزان دقیق اثر خط ۲ مترو بر مسجد جامع عتیق را نمی‌توان بدون اندازه‌گیری‌های کمی مشخص کرد، اما از نظر توصیفی، ترکیب ارتعاشات و فرونشست می‌تواند آسیب‌پذیری بنا را افزایش دهد.
این پژوهشگر با اشاره به تجهیزات کاهش ارتعاش تصریح کرد: قطعات لاستیکی و ضربه‌گیرهای مورد استفاده در خطوط مترو ممکن است به‌مرور زمان کیفیت خود را از دست بدهند.
بیت‌اللهی مقایسه شرایط عبور خط ۲ مترو اصفهان از حریم پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان با پاریس و مسکو را بدون توجه به تفاوت عمق تونل‌ها، نوع خاک، شرایط آب زیرزمینی و وضعیت فرونشست، مقایسه‌ای نادرست دانست و در ادامه گفت: شرایط زمین در این شهرها با اصفهان یکسان نیست و نمی‌توان صرفاً با استناد به عبور مترو از مجاورت آثار تاریخی در کشورهای دیگر، درباره ایمنی مسیر اصفهان نتیجه‌گیری کرد.
تصمیم نهایی بدون رفع ابهام‌های فنی قابل اتکا نیست
اظهارات سه کارشناس نشان می‌دهد اختلاف درباره خط ۲ متروی اصفهان، صرفاً به امکان اجرای تونل محدود نیست؛ وضعیت نگهداری مسجد، حساسیت خاک به رطوبت، فرونشست، کیفیت تجهیزات کاهش ارتعاش و ضرورت پایش مستمر نیز در این پرونده مطرح‌اند. در عین حال، نتایج مطالعات باید به‌صورت یکپارچه بررسی شوند تا روشن شود هر گزارش چه موضوعی را سنجیده و تا چه اندازه می‌تواند درباره ایمنی مسیر اظهارنظر کند.
شورای پایگاه‌های میراث جهانی هنوز مسیر را تأیید نهایی نکرده و روند بررسی کارشناسی ادامه دارد. در چنین شرایطی، انتشار شفاف مستندات، پاسخگویی مسئولان متولی و ارائه توضیح روشن درباره روند ارزیابی، برای اعتماد عمومی اهمیت دارد.