پیام سپاهان - اصفهان-یک اصفهان‌پژوه و اسطوره‌پژوه، تخت فولاد را متنی چندلایه دانست که نقوش، سنگ‌قبرها و کتیبه‌های آن، روایت‌هایی از باورها، اسطوره‌ها و جهان‌بینی ایرانیان درباره مرگ و زندگی دارند.
به گزارش خبرنگار مهر، محمد عیدی نجف‌آبادی در ویژه‌برنامه «دل‌بر» که شامگاه جمعه در تکیه بابارکن‌الدین تخت فولاد برگزار شد، با اشاره به جایگاه مرگ در فرهنگ و اندیشه انسان اظهار کرد: برای شناخت تخت فولاد نمی‌توان تنها به تاریخ بناها و معرفی شخصیت‌های مدفون در آن اکتفا کرد؛ بلکه باید نشانه‌ها، نمادها، کتیبه‌ها و نقوش این مجموعه را نیز از منظر اسطوره‌شناسی، جامعه‌شناسی و معناشناسی بررسی کرد.
وی تخت فولاد را متنی فرهنگی دانست که قابلیت خوانش از منظرهای مختلف را دارد و افزود: در مطالعه این مجموعه، علاوه بر روش‌های تاریخی، باید از رویکردهای تفسیری، هرمنوتیکی و نشانه‌شناختی استفاده کرد؛ زیرا آثار موجود در این گورستان تنها عناصر تزئینی یا یادگارهای تاریخی نیستند و هرکدام می‌توانند حامل معناها و روایت‌های متعددی باشند.
محمد عیدی نجف آبادی،اصفهان‌پژوه و اسطوره‌پژوه
مرگ‌آگاهی در برابر مرگ‌هراسی
این اصفهان‌پژوه با اشاره به تفاوت نگرش انسان گذشته و انسان معاصر به مرگ بیان کرد: در جهان‌بینی انسان گذشته، مرگ بیشتر در پیوند با امر قدسی و استمرار زندگی معنا می‌شد، اما در جامعه امروز نوع مواجهه با مرگ تغییر کرده است. تجربه همه‌گیری کرونا نیز در این تغییر نگرش و مواجهه اجتماعی با مرگ تأثیرگذار بوده است.
عیدی با تفکیک دو مفهوم مرگ‌آگاهی و مرگ‌هراسی گفت: مرگ‌آگاهی به معنای شناخت و پذیرش مرگ و توجه به محدودیت زندگی است، در حالی که مرگ‌هراسی به ترس و اضطراب ناشی از مواجهه با این واقعیت اشاره دارد. از نگاه وی، افزایش مرگ‌آگاهی می‌تواند به نشاط اجتماعی منجر شود، اما مرگ‌هراسی با افسردگی و پژمردگی جامعه ارتباط پیدا می‌کند.
وی با اشاره به حضور اجتماعی مردم در تخت فولاد در دوره‌های گذشته افزود: این مکان در گذشته صرفاً محل دفن درگذشتگان نبود و مردم در آن حضور داشتند؛ برخی شب‌ها در این محدوده اتراق می‌کردند و حتی خانواده‌هایی در حجره‌های آن زندگی می‌کردند. بنابراین، گورستان بخشی از فضای زندگی روزمره مردم محسوب می‌شد و رابطه میان زندگی و مرگ در آن شکل متفاوتی داشت.
این پژوهشگر در ادامه به ریشه‌های اسطوره‌ای مفهوم مرگ پرداخت و با اشاره به اسطوره گیلگمش و جست‌وجوی جاودانگی، باورهای مصر باستان و کتاب مردگان توضیح داد: مسئله مرگ و تلاش انسان برای شناخت آن، از موضوعات دیرپای فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف بوده است.
عیدی طبیعت را نیز از عوامل مؤثر در شکل‌گیری نگرش انسان به مرگ دانست و گفت: چرخه فصل‌ها، خزان و رویش دوباره بهار و بازگشت حیات در طبیعت، در شکل‌گیری تصور انسان از مرگ و تداوم زندگی نقش داشته‌اند. درخت، گل و به‌ویژه سرو نیز در فرهنگ‌های مختلف با مفاهیمی همچون پایداری و جاودانگی پیوند خورده‌اند.
سنگ‌قبرها؛ روایتگر باورها و مناسبات اجتماعی
عیدی با اشاره به تنوع نقوش موجود در تخت فولاد اظهار کرد: نقوش این مجموعه را می‌توان در گروه‌های گیاهی، حیوانی، انسانی، ابزاری و هندسی بررسی کرد. نقوش گیاهی از جمله گل، گلدان، سرو و درختان در سنگ‌قبرها حضور پررنگی دارند و برای شناخت معنای آن‌ها باید به پیشینه اسطوره‌ای و فرهنگی این عناصر توجه کرد.
وی درباره نقوش حیوانی نیز به نمونه‌هایی همچون اسب، سگ، ماهی، شیر و پرندگان اشاره کرد و افزود: نمادها در فرهنگ‌های مختلف معانی متعددی دارند و نمی‌توان برای هر نقش تنها یک مفهوم ثابت در نظر گرفت. برای مثال، شیر در برخی زمینه‌ها نماد شجاعت و حفاظت است و در فرهنگ شیعی نیز می‌تواند با عنوان اسدالله و حضرت علی(ع) ارتباط پیدا کند.
این اسطوره‌پژوه با اشاره به جایگاه ماهی در سنت‌های فرهنگی و دینی گفت: این نقش در فرهنگ‌های سومری، مسیحی، اسلامی و زرتشتی معانی مختلفی دارد و در روایت‌های دینی نیز نمونه‌هایی از حضور آن دیده می‌شود. بنابراین، تفسیر نمادها نیازمند شناخت زمینه تاریخی، اعتقادی و فرهنگی هر دوره است.
وی با تأکید بر اینکه هر سنگ‌قبر می‌تواند چند روایت داشته باشد، توضیح داد: روایت متوفی، سفارش‌دهنده اثر، سنگ‌تراش، شاعر و نگارگر، هرکدام بخشی از معنای یک سنگ‌قبر را شکل می‌دهند. افزون بر این، خود اثر نیز به‌عنوان یک مجموعه هنری، روایتی مستقل دارد.
عیدی با بیان اینکه سنگ‌قبرها امکان شناخت جامعه هم‌عصر خود را فراهم می‌کنند، افزود: از طریق بررسی این آثار می‌توان به نگرش مردم یک دوره نسبت به مرگ، سوگواری، باورهای دینی، منزلت اجتماعی و حافظه جمعی پی برد. در واقع، این آثار تنها درباره فرد درگذشته اطلاعات نمی‌دهند، بلکه بخشی از شرایط فرهنگی و اجتماعی زمانه خود را نیز بازتاب می‌دهند.
وی در توضیح امکان خوانش‌های متعدد از آثار تخت فولاد، به مفهوم متن نویسا در نظریات رولان بارت اشاره کرد و گفت: چنین متنی به یک روایت واحد محدود نمی‌شود و خواننده می‌تواند از زاویه‌های مختلف با آن ارتباط برقرار کند. تخت فولاد نیز از این منظر قابلیت آن را دارد که فراتر از یک روایت تاریخی، با خوانش‌های گوناگون بررسی شود.
پیوندهای فرهنگی تخت فولاد و آرامستان ارامنه جلفا
این اصفهان‌پژوه در بخش دیگری از سخنان خود به ارتباطات فرهنگی و هنری میان تخت فولاد و آرامستان ارامنه جلفا پرداخت و گفت: بررسی تطبیقی این دو مجموعه می‌تواند به شناخت تعاملات فرهنگی و هنری میان گروه‌های مختلف ساکن اصفهان کمک کند.
وی با اشاره به تفاوت شیوه‌های بازنمایی مفاهیم دینی و قدسی در آثار این دو مجموعه، به نقش فرشتگان و تفاوت‌های تصویری آن‌ها پرداخت و تأثیر جریان‌های هنری رنسانس در برخی نمونه‌های تخت فولاد و ارتباط برخی آثار آرامستان ارامنه با سنت هنر بیزانسی را مطرح کرد.
عیدی همچنین با اشاره به ارتباطات فرهنگی اصفهان در دوره صفوی با اروپا، از تأثیر برخی جریان‌های هنری اروپایی، از جمله هنر باروک فلاندری، در شکل‌گیری و تحول زبان تصویری آثار سخن گفت.
وی در ادامه، فرهنگ عامه را یکی از منابع مهم شناخت جامعه دانست و تأکید کرد: روایت‌های شفاهی و داستان‌هایی که در میان نسل‌های مختلف منتقل می‌شوند، می‌توانند حامل دانش و معرفت فرهنگی باشند و نباید فقدان آموزش دانشگاهی را به معنای فقدان اندیشه و آگاهی در میان مردم دانست.
این پژوهشگر با اشاره به پژوهش‌هایی درباره داستان‌های عاشقانه روایت‌شده از سوی مادربزرگ‌ها، به شباهت مسیر سفر شخصیت‌های این داستان‌ها با منزلگاه‌های جاده ابریشم اشاره کرد و این نمونه را از ظرفیت‌های مطالعه روایت‌های شفاهی برای شناخت پیوندهای فرهنگی دانست.
روایت زنان و ظرفیت گردشگری فرهنگی تخت فولاد
عیدی با اشاره به غلبه روایت مردانه در بخش‌هایی از تخت فولاد، این موضوع را در ارتباط با ساختارهای تاریخی قدرت و مناسبات مردسالارانه قابل بررسی دانست و به مقابر خوانین بختیاری و آرامگاه بی‌بی مریم بختیاری اشاره کرد.
وی همچنین درباره ظرفیت گردشگری فرهنگی تخت فولاد اظهار کرد: معرفی نام افراد مدفون یا بیان تاریخ ساخت بناها برای انتقال ارزش‌های این مجموعه کافی نیست؛ بلکه باید روایت‌های فرهنگی، اجتماعی و معنایی آثار نیز برای بازدیدکنندگان تشریح شود تا مخاطب بتواند با جهان فکری و فرهنگی شکل‌گرفته در این مکان ارتباط برقرار کند.
این اصفهان‌پژوه با اشاره به ضرورت توجه به تجربه بازدیدکنندگان، بر اهمیت انتقال معنا و روایت در معرفی جاذبه‌های تاریخی تأکید کرد و یادآور شد که تخت فولاد تنها با معرفی مشاهیر و اطلاعات مربوط به آرامگاه‌ها شناخته نمی‌شود؛ بلکه نمادها، نقش‌ها و روایت‌های فرهنگی آن نیز باید در برنامه‌های معرفی و گردشگری مورد توجه قرار گیرند.
عیدی در مقایسه تخت فولاد با باغ رضوان نیز به تفاوت نوع روایت‌پردازی در این دو مجموعه پرداخت و با انتقاد از محدود شدن برخی روایت‌ها و جدا شدن شخصیت‌های شاخص از دیگر درگذشتگان، بر اهمیت توجه به تنوع روایت‌ها و حافظه جمعی تأکید کرد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه عرفانی تکیه بابارکن‌الدین، به پیوندهای فکری و عرفانی این شخصیت با جریان‌های عرفانی و چهره‌هایی از این حوزه پرداخت.
عیدی در جمع‌بندی مباحث خود، تخت فولاد را فضایی دانست که در آن مفاهیم مرگ، زندگی، زیبایی و امر قدسی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و با اشاره به امکان تأمل و بازاندیشی در چنین فضایی، بر ضرورت خوانش فرهنگی و معنایی این مجموعه تاریخی تأکید کرد.