پیام سپاهان - اصفهان- معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان، اختلاف‌نظر دستگاه‌های مسئول و تعیین تکلیف‌نشدن وضعیت حقوقی قلعه ظل‌السلطان را از موانع احیای گردشگری قمیشلو دانست.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- کوروش دیباج: اصفهان با برخورداری از مجموعه‌ای کم‌نظیر از آثار تاریخی و عرصه‌های طبیعی، ظرفیت توسعه گونه‌های متنوع گردشگری را دارد؛ با این حال، بهره‌برداری از برخی داشته‌های ارزشمند استان همچنان درگیر موانع حقوقی، تعارض‌های مدیریتی و دشواری‌های تأمین سرمایه است.
پارک ملی و پناهگاه حیات‌وحش قمیشلو، واقع در شمال غرب اصفهان، نمونه‌ای از این ظرفیت‌های مغفول است که پیوند میان طبیعت، حیات‌وحش و تاریخ دوره قاجار را در خود جای داده است.
در قلب این مجموعه، قلعه تاریخی ظل‌السلطان قرار دارد؛ بنایی که افزون بر ارزش تاریخی، می‌تواند در صورت تعیین تکلیف مسائل حقوقی و اجرای برنامه‌ای منطبق با ضوابط حفاظتی، به یکی از کانون‌های گردشگری میراث‌محور و طبیعت‌گردی استان تبدیل شود. با وجود طرح موضوع سرمایه‌گذاری و احیای گردشگری قمیشلو طی سال‌های گذشته، این پروژه همچنان به نتیجه نرسیده است.
معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست پیش‌تر اعلام کرده بود که تردید سرمایه‌گذار درباره بازگشت هزینه حدود ۱۷۰ میلیارد تومانی بازسازی قلعه و مخالفت با برخی پیشنهادهای مغایر با ملاحظات حفاظتی، از عوامل توقف طرح بوده است.
اکنون پرسش اصلی این است که در کنار ضرورت حفاظت از زیستگاه و حیات‌وحش، چه مسیری برای احیای قلعه، رفع موانع سرمایه‌گذاری و تعریف محصولی پایدار برای گردشگری قمیشلو وجود دارد؟
داوود آبیان، معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، در گفتگو با خبرنگار مهر، قمیشلو را یکی از ظرفیت‌های مهم توسعه طبیعت‌گردی و گردشگری تلفیقی استان می‌داند و از ضرورت تعیین تکلیف وضعیت حقوقی مجموعه، رفع موانع میان دستگاه‌های مسئول و استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاران برای احیای این مقصد سخن می‌گوید.
داوود آبیان، معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان
با توجه به توقف طرح گردشگری قمیشلو، این مجموعه چه جایگاهی در برنامه توسعه گردشگری استان اصفهان دارد؟
یکی از سیاست‌های اصلی ما، شناسایی ظرفیت‌های موجود گردشگری اصفهان، برندسازی و متنوع‌سازی محصولات گردشگری است؛ به‌گونه‌ای که داشته‌های استان به محصولات قابل عرضه در بازار گردشگری داخلی و بین‌المللی تبدیل شوند.
قمیشلو از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند در این چارچوب مورد توجه قرار گیرد. این مجموعه، هم از نظر طبیعت‌گردی و حیات‌وحش اهمیت دارد و هم به واسطه وجود قلعه تاریخی ظل‌السلطان، از ظرفیت گردشگری میراث‌محور برخوردار است. ترکیب این دو مؤلفه، امکان تعریف محصولی متفاوت را فراهم می‌کند که صرفاً به بازدید از یک بنای تاریخی یا مشاهده طبیعت محدود نباشد.
با وجود این ظرفیت‌ها، تاکنون بهره‌برداری متناسبی از قابلیت‌های گردشگری قمیشلو صورت نگرفته است. حتی با وجود علاقه گردشگران و راهنمایان تورهای تخصصی، امکان برگزاری تورهای متناسب با ظرفیت‌های این منطقه به شکل مورد انتظار فراهم نشده و این موضوع یکی از خلأهایی است که باید برای رفع آن برنامه‌ریزی کنیم.
چه چیزی قمیشلو را از سایر مقاصد طبیعت‌گردی اصفهان متمایز می‌کند؟
مهم‌ترین ویژگی قمیشلو، هم‌نشینی طبیعت، حیات‌وحش و میراث تاریخی است. قلعه ظل‌السلطان تنها یک بنای نیازمند مرمت نیست؛ این مجموعه حامل بخشی از تاریخ اصفهان در دوره قاجار است و می‌تواند در کنار ظرفیت‌های طبیعی منطقه، زمینه شکل‌گیری یک تجربه گردشگری متفاوت را فراهم کند.
از سوی دیگر، گردشگری داخلی به محصولات متنوع طبیعت‌گردی نیاز دارد. مشاهده حیات‌وحش، پرنده‌نگری، پیمایش مسیرهای تعریف‌شده و آشنایی با تاریخ و روایت‌های فرهنگی منطقه، قابلیت‌هایی هستند که می‌توانند در قالب یک محصول منسجم عرضه شوند.
اگر این ظرفیت‌ها با برنامه‌ریزی تخصصی، حفاظت از محیط‌زیست و مشارکت فعالان گردشگری همراه شوند، قمیشلو می‌تواند به یکی از مقاصد شاخص طبیعت‌گردی و گردشگری تلفیقی اصفهان تبدیل شود. البته تحقق این هدف به رفع موانع موجود و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول وابسته است.
با وجود طرح موضوع گردشگری قمیشلو طی سال‌های گذشته، چرا هنوز این ظرفیت به محصولی قابل عرضه در بازار گردشگری تبدیل نشده است؟
تا آنجا که اطلاع دارم، میان دستگاه‌های مسئول در حوزه میراث فرهنگی و محیط‌زیست، در زمینه این مجموعه مسائل و اختلاف‌نظرهایی وجود داشته است. طبیعتاً تداوم این وضعیت بر روند توسعه گردشگری تأثیر می‌گذارد؛ از جمله اینکه هنوز امکان مرمت و بهره‌برداری گردشگری از قلعه در چارچوب یک برنامه جامع فراهم نشده است.
از نظر ما، لازم است این مسائل با ورود مسئولان استان و هماهنگی میان دستگاه‌های مرتبط پیگیری شود. توسعه گردشگری از اولویت‌های استان است و می‌توان با هم‌افزایی دستگاه‌ها، ضمن رعایت الزامات قانونی و حفاظتی، مسیر استفاده مسئولانه از ظرفیت‌های قمیشلو را هموار کرد.
موضوع تعیین تکلیف وضعیت حقوقی مجموعه و قلعه نیز اهمیت دارد. مدیرکل میراث فرهنگی استان پیگیر این مسئله است و امیدواریم با رفع پیچیدگی‌های اداری و مشخص‌شدن وضعیت حقوقی، زمینه اجرای برنامه‌های مرمتی و گردشگری فراهم شود.
آیا مشخص شده است که وضعیت مالکیت قلعه و اراضی پیرامونی چه زمانی تعیین تکلیف خواهد شد؟
در این زمینه نمی‌توانم زمان مشخصی اعلام کنم؛ زیرا تعیین تکلیف نهایی به پیگیری‌های حقوقی و تصمیم‌گیری دستگاه‌های مسئول وابسته است. آنچه می‌توانم بگویم، این است که موضوع مورد توجه مدیریت میراث فرهنگی استان قرار دارد و برای رفع موانع موجود پیگیری‌هایی انجام می‌شود.
تعیین تکلیف وضعیت حقوقی، یکی از پیش‌نیازهای مهم برای برنامه‌ریزی دقیق‌تر در زمینه مرمت، حفاظت و سرمایه‌گذاری است. تا زمانی که این مسائل روشن نشود، امکان تعریف و اجرای یک برنامه جامع با اطمینان بیشتری همراه نخواهد بود.
آیا معاونت گردشگری برنامه‌ای برای معرفی قمیشلو به سرمایه‌گذاران و تعریف بسته سرمایه‌گذاری مستقل برای این مجموعه دارد؟
قمیشلو ظرفیت آن را دارد که در قالب بسته‌های سرمایه‌گذاری گردشگری معرفی شود. در صورت رفع موانع حقوقی و فراهم‌شدن شرایط لازم، می‌توان زمینه حضور سرمایه‌گذاران علاقه‌مند را برای احیای قلعه و توسعه فعالیت‌های سازگار با طبیعت‌گردی فراهم کرد.
این ظرفیت صرفاً به مرمت بنا محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند در قالب مجموعه‌ای از خدمات مرتبط با گردشگری طبیعی، اقامت، پذیرایی و فعالیت‌های تجربه‌محور تعریف شود. البته هرگونه برنامه‌ریزی در این زمینه باید متناسب با ظرفیت محیطی منطقه و ضوابطی باشد که برای حفاظت از آن تعیین شده است.
در استان اصفهان سرمایه‌گذاران و فعالانی حضور دارند که در زمینه احیای مجموعه‌ها و توسعه فعالیت‌های گردشگری تجربه دارند. در صورت فراهم‌شدن شرایط، می‌توان از این ظرفیت برای پیشبرد طرح‌های متناسب با ویژگی‌های قمیشلو استفاده کرد.
با توجه به برآورد حدود ۱۷۰ میلیارد تومانی هزینه بازسازی قلعه و تردید مطرح‌شده درباره بازگشت سرمایه، چگونه می‌توان جذابیت اقتصادی پروژه را افزایش داد؟
برای ارزیابی اقتصادی چنین پروژه‌ای، باید به مجموعه ظرفیت‌های گردشگری منطقه توجه کرد، نه اینکه صرفاً هزینه مرمت یک بنای تاریخی و درآمد حاصل از بازدید آن را مبنا قرار دهیم.
ترکیب گردشگری طبیعی، مشاهده حیات‌وحش، پرنده‌نگری، روایت تاریخ قلعه و ارائه خدمات متناسب با ضوابط محیط‌زیستی می‌تواند به شکل‌گیری محصولی متنوع‌تر کمک کند. چنین محصولی، در صورت امکان‌سنجی دقیق و طراحی حرفه‌ای، ظرفیت بیشتری برای جذب گروه‌های مختلف گردشگران خواهد داشت.
با این حال، درباره میزان درآمد، دوره بازگشت سرمایه یا توجیه اقتصادی نهایی پروژه نمی‌توان بدون مطالعات تخصصی و اطلاعات مالی دقیق اظهارنظر کرد. ضروری است که برنامه سرمایه‌گذاری بر مبنای ظرفیت واقعی منطقه، محدودیت‌های حفاظتی و تقاضای بازار تدوین شود.
یکی از نگرانی‌های اصلی درباره توسعه گردشگری در قمیشلو، احتمال آسیب به زیستگاه و حیات‌وحش است. آیا امکان تعریف گردشگری کنترل‌شده بدون تهدید این ارزش‌ها وجود دارد؟
قطعاً حفاظت از محیط‌زیست باید یکی از ارکان اصلی طراحی پروژه‌های گردشگری باشد. سرمایه و ثروت واقعی ما در حفاظت از داشته‌های طبیعی نهفته است و به‌ویژه در حوزه حیات‌وحش، نمی‌توان توسعه گردشگری را بدون توجه به الزامات محیط‌زیستی دنبال کرد.
در چنین مناطقی، خود محیط‌زیست بخشی از جاذبه مقصد است. گردشگر می‌تواند در چارچوب مسیرهای استاندارد و ضوابط مشخص، از مشاهده حیات‌وحش، پرنده‌نگری و آشنایی با ویژگی‌های طبیعی منطقه تجربه کسب کند. در کنار آن، قلعه تاریخی نیز ظرفیت روایت بخشی از تاریخ اصفهان را دارد.
بنابراین، هدف باید طراحی محصولی تجربه‌محور باشد که در آن بازدید، راهنمایی گردشگران و ارائه خدمات، بر اساس استانداردهای حفاظتی و مسیرهای تعریف‌شده انجام شود. حفاظت از زیستگاه و حیات‌وحش برای ما اولویت دارد و توسعه گردشگری نباید به بهای آسیب‌دیدن این سرمایه طبیعی تمام شود.
آیا پیوست‌های محیط‌زیستی باید به‌عنوان یک الزام در مراحل طراحی و اجرای طرح گردشگری قمیشلو در نظر گرفته شوند؟
بله، ملاحظات محیط‌زیستی از عناصر اساسی برنامه‌ریزی گردشگری در چنین مناطقی هستند. پیش از ورود به هر طرح، باید ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و الزامات حفاظتی به‌صورت تخصصی بررسی شوند و فعالیت‌های گردشگری نیز در همان چارچوب تعریف شوند.
تجربه توسعه گردشگری در مناطق طبیعی نشان می‌دهد که می‌توان با تعیین مسیرهای مشخص، رعایت استانداردها و هدایت اصولی گردشگران، از ظرفیت‌های طبیعت استفاده کرد؛ مشروط بر اینکه ضوابط حفاظتی رعایت شود و فعالیت‌ها خارج از چارچوب تعیین‌شده گسترش پیدا نکنند.
در قمیشلو نیز همین رویکرد باید مبنا قرار گیرد. معرفی منطقه به گردشگران و بازاریابی برای آن، زمانی معنا پیدا می‌کند که محصول گردشگری بر اساس ملاحظات محیط‌زیستی طراحی شده باشد. توسعه گردشگری مبتنی بر داشته‌های موجود، به معنای حفاظت از همان داشته‌هایی است که قرار است مبنای خلق ارزش اقتصادی باشند.
اگر پروژه جامع گردشگری قمیشلو همچنان متوقف بماند، آیا امکان پیگیری مرمت و حفاظت از قلعه ظل‌السلطان به‌صورت مستقل وجود دارد؟
مرمت و حفاظت از قلعه، موضوعی مهم است و نباید اهمیت آن صرفاً به سرنوشت یک پروژه سرمایه‌گذاری محدود شود. تا آنجا که اطلاع دارم، علاقه‌مندان و انجمن‌های میراث فرهنگی نیز در این زمینه ورود کرده‌اند و مدیریت میراث فرهنگی استان برای پیگیری موضوع دغدغه دارد.
همچنین موضوع تدوین برنامه جامع مرمت مجموعه مطرح است و ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری نیز می‌تواند در قالب بسته‌های مرتبط مورد توجه قرار گیرد. از سوی دیگر، شهرستان مربوطه نیز در چارچوب اعتبارات سالانه، مبالغی را برای مرمت و حفاظت از قلعه در نظر گرفته و هزینه‌هایی در این زمینه انجام شده است.
با این حال، جزئیات فنی برنامه مرمت، میزان اعتبارات و زمان‌بندی اجرای آن در حوزه تخصصی معاونت میراث فرهنگی قرار دارد و برای ارائه اطلاعات دقیق در این زمینه باید به مستندات و اعلام نظر مسئولان همان حوزه مراجعه کرد.
در نهایت، چه اقداماتی برای خروج قمیشلو از وضعیت فعلی و استفاده از ظرفیت آن در گردشگری استان ضروری است؟
نخستین گام، تعیین تکلیف مسائل حقوقی و رفع موانع اداری است. پس از آن، باید برنامه‌ای منسجم برای حفاظت، مرمت و توسعه فعالیت‌های گردشگری متناسب با ویژگی‌های طبیعی و تاریخی مجموعه تدوین شود.
در این مسیر، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاران و مشارکت فعالان حرفه‌ای گردشگری اهمیت زیادی دارد. قمیشلو می‌تواند به مقصدی برای طبیعت‌گردی، پرنده‌نگری، مشاهده حیات‌وحش و گردشگری میراث‌محور تبدیل شود؛ اما تحقق این هدف به برنامه‌ریزی تخصصی و رعایت الزامات حفاظتی وابسته است.
امیدواریم با پیگیری مسئولان استان و هم‌افزایی دستگاه‌های مرتبط، موانع موجود برطرف شود و امکان بهره‌گیری مسئولانه از این ظرفیت ارزشمند فراهم آید. قمیشلو یکی از داشته‌های مهم گردشگری اصفهان است و ضرورت دارد برای حفاظت و معرفی شایسته آن، مسیر روشنی تعریف شود.