پیام سپاهان - اصفهان- با وجود تثبیت حقابه شهر اصفهان در جدول منابع و مصارف وزارت نیرو، جریان ۹۴ روزه آب در زایندهرود، به اکثر مادیهای تاریخی اصفهان نرسید .
خبرگزاری مهر، گروه استانها- ندا سپاهی : زاینده رود امسال سه ماهی در خانهاش مهمان بود، هرچند کم رمق اما خروشید تا خاطره زندگی و زیبایی را برای دیار نصف جهان زنده کند. خاطره دیاری که صفا و سرسبزیاش با جویهای روان و معماری خیرهکننده کاخهایش، هر شاعر و نویسندهای را به وجد میآورد، در چشم ملکالشعرای بهار، بهشت ثانی است و ژان شاردن جهانگرد فرانسوی، اصفهان را زیباترین شهر مشرقزمین میداند و خواجه حافظ شیرازی در قرن هشتم هجری در وصف سفرش به اصفهان غزل میسراید که گرچه صد رود است در چشمم مدام، زنـــدهرودِ بــاغکـــاران یـــاد بـــاد.
ناصر خسرو قبادیانی چنین مینگارند که اصفهان، شهری است بر هامون (دشت) نهاده، آب و هوایی خوش دارد و هرجا که ده گز چاه فرو برند آبی سرد خوش بیرون آید. او در سفرنامهاش مینویسد در شهر جوی های آب روان و بناهای نیکو و مرتفع و در میان شهر مسجد آدینه بزرگ نیکو و اندرون شهر همه آبادان که هیچ از وی خراب ندیدم."
اصفهان اما دیگر آن شهر بر هامون نهاده باصفای تاریخ نیست، شهری که تا نیم قرن پیش ۴۰ هزار هکتار باغ و فضای سبز داشت امروز زیر چرخ توسعه و ساخت و سازهای مدرن، حتی حافظه تاریخیاش زیر خاک دفن شده و وسعت فضای سبز آن به پنج هزار و ۷۰۰ هکتار رسیده است. حالا از آن بهشت ثانی، زندهرود و مادیهای خشک(شبکهای از جویها و کانالهای آب در شهر تاریخی اصفهان هستند که از رودخانه زایندهرود منشعب میشوند و نقش حیاتی در توسعه و آبادانی این شهر داشتهاند.) و چنارهای تشنه برجا مانده که باید برای بقای تمدنی هزاران ساله، حق تاریخی اش از آب رفته را در جداول کاغذی اثبات کند.
حقابه اصفهان به روایت تاریخ
طبق طومار شیخ بهایی، شهر اصفهان و حومه جدایی ناپذیر آن در همه حالات خشکسالی و ترسالی، همواره ۶ سهم از ۳۳ سهم کل آب زاینده رود معادل ۱۸درصد حقابه دارد که از طریق نهرهای متعدد هم در سطح باغها و مزارع شهر و هم در حومه پیرامون آن توزیع میشده است.
طبق این طومار تعداد مادیهایی که از زاینده رود منشعب بوده ۷۸ شاخه است که تعدادی از سمت چپ و تعدادی از سمت راست زاینده رود جریان مییافته است.
واژه مادی در گویش اصفهانی به نهرهای فراخ و گشادهای گفته میشود که برای آبرسانی از رودخانه زاینده رود به اطراف این شهرستان مانند مویرگ در کالبد شهر منشعب بوده است. اسامی نهرهایی در این طومار دیده میشود که برخی از آنها همانند نهر آحاد، صالحآباد، باغ وحش، قرق حسنآباد، بابکی، قرق آقا سیدجعفر ناژوان (ماربین)، سلیمی، مادیآباد، شاه کبیر، کبوترآباد، کراج و شهرستان برای مشروب ساختن قریهها و روستاهای اطراف شهر مورد استفاده بوده است.
بر اساس متون تاریخی و یافتههای تمدنهای ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی، سابقه احداث مادیها به پیش از اسلام بازمیگردد. برخی پژوهشگران میراث فرهنگی واژه را برگرفته از ماءالوادی عربی میدانند و برخی دیگر آن را به اردشیر بابکان و سلسله ماد مرتبط میکنند. طومار شیخ بهایی که شناسنامه مادیهای اصفهان محسوب میشود، تنها سند معتبر از نحوه تقسیم آب زایندهرود است. در این طومار، از سرچشمه تا تالاب گاوخونی ۱۵۴ مادی و نهر ذکر شده که تعدادی از آنها هنوز در محلات شهر پابرجاست. مادیهایی چون نیاصرم، فرشادی، فدین، شاه و جویشاه که آبشان وقف سلامتی سلاطین صفوی بود و به باغهایی چون چهلستون میرسید.
این مادیها نه تنها با بناها، کاخها و معماری ارگانیک شهر همخوانی داشتند که در محله جلفا بسیاری از خانهها ایوانهایی بر فراز آنها داشتند. جریان آب در آنها هوا را لطیف میکرد، درختان انبوه میرویاند و سفرههای زیرزمینی را پرآب نگه میداشت تا چاههای شهر همیشه زنده بمانند.
تثبیت حقابه اصفهان به چه کار آید؟
امروز اما از ۳۲۰ کیلومتر مادی شهر، تنها حدود ۱۱ مادی اصلی در بافت کنونی باقی مانده است. شهرداری اصفهان در سال ۱۴۰۲ پس از حدود ۲۰ سال توانست حقابه شهر و مادیهای اصفهان را در برنامه منابع و مصارف وزارت نیرو تثبیت کند. اما وقتی حقابههای زیست محیطی اصفهان از تالاب گاوخونی گرفته تا درختان چند صد ساله اصفهان، در زمان توزیع آب برای صنعت و کشاورزی نادیده گرفته میشود، این تثبیت حقابهها به چه کار میآید؟
زاینده رود بهار امسال از نیمه خرداد تا ۱۵ شهریور از سد رهاسازی شد تا کشاورزان غرب و شرق این دیار در سالی که صنایع متعدد برداشت آب نداشتند یا نیاز آبی را به حداقل رساندند، کشت تابستانه داشته باشند.
امسال تصمیمگیری برای توزیع آب با شورای میرابها و آب منطقهای صورت گرفت. در روزهای اول بازگشایی آب در خردادماه، حتی میان نیروهای شهرداری، آب منطقهای و کشاورزان بر سر توزیع آب در مادیهای شهر درگیری پیش آمد.
منصور شیشه فروش مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان در همان مقطع به خبرنگار مهر گفته بود که طی جلساتی قرار شده در مقاطعی آب برای مادیها نیز توزیع شود. اما با وجود ۹۴ روز جریان آب در زایندهرود، به جز تعدادی محدود از مادیها، مابقی خشک ماندند و آبی به آنها نرسید.
عضو شورای شهر: آب مورد نیاز مادیها تامین نشد
در همین ارتباط مجید نادرالاصلی، رئیس کمیسیون ویژه آب و مناطق کمبرخوردار شورای شهر اصفهان به خبرنگار مهر میگوید: امسال متأسفانه خیلی تفاوتی با دوران خشکسالی نداشتیم. با اینکه امسال تقریباً سه ماهی آب زایندهرود باز بود، نتوانستیم آب مورد نیاز مادیها را تأمین کنیم.
وی ادامه میدهد: میشد مقداری همراهی کشاورزان، مدیران استانداری و مدیران استان باشد تا مادیها مشروب شوند، سفرههای زیرزمینی تغذیه شوند و از فرونشست و آلودگی محیطزیست جلوگیری شود اما با وجود حق مشخصی که در جدول منابع و مصارف آمده، نتوانستیم آن را محقق کنیم.
ناژوان مرداد ۱۴۰۵
۲ هزار چنار میخشکد
طی سالیان اخیر درختان در شهر اصفهان خزان را در دل بهار تجربه میکنند و سرسبزی تاریخیشان در برابر ناملایمات محیطی رنگ میبازد، زرد می شوند و فرومیریزند. بسیاری از این درختان کهنسال در ناژوان جنگل غرب شهر اصفهان اند که ریههای شهر محسوب میشوند اما تابستان امسال از تنش و تشنگی، در جوار زایندهرود، خشکیدند.
نادرالاصلی رئیس کمیسیون ویژه آب و مناطق کمبرخوردار شورای شهر اصفهان در این باره تصریح میکند: آماری داریم که حدود ۲ هزار درخت چنار در سطح شهر در معرض آسیب است. درختانی که باید ریشهشان در آب باشد. این اتفاق نیفتاده و گاهی در خیابانها میبینی درخت قطع میشود یا میافتد چون ریشهشان مشکل پیدا کرده است.
شهردار اصفهان: ۵۰ میلیون مترمکعب حقابه سالانه باید تامین شود
علی قاسمزاده، شهردار اصفهان نیز به خبرنگار مهر میگوید: ما به جد پیگیر بودیم. شهر اصفهان بیش از پنجاه میلیون مترمکعب در سال برای فضای سبز حقابه دارد؛ امیدوار هستیم سازمان آب منطقهای همانطور که حقابه کشاورزان را میدهد، حقابه شهر اصفهان را هم تأمین کند.
وی اضافه میکند: اگر در سال جاری موفق شدیم مقداری آب در برخی مادی بیندازیم، محصول پیگیری مجدانه شهرداری و البته مقدمهاش نزول رحمت الهی و جاری شدن آب در زایندهرود بود.
امیر سامع، نایبرئیس شورای شهر و رئیس کمیسیون سلامت، محیطزیست و خدمات شهری نیز به خبرنگار مهر میگوید: امروز با چالشی روبهرو هستیم که باید منابع و مصارف حوضه زایندهرود را مدیریت کنیم. شهر اصفهان طبق قانون و اسناد تاریخی حقابهدار است؛ هم از رودخانه و هم از تونل اول کوهرنگ. اگر کشاورزان حق دارند، شهر هم دارد، محیطزیست هم دارد. باید با تعامل جلو برویم. حداقل در هر باری که رودخانه باز میشود، عددی برای مادیهای شهر، توقف فرونشست و درختان کهنسال تخصیص داده شود.
وی خاطرنشان میکند: در هر دوره بازگشایی، پنج تا ۱۰ میلیون مترمکعب میتواند نیاز مادیها و توقف فرونشست را تأمین کند. ما آب را برای قایقرانی یا لذتهای زودگذر نمیخواهیم؛ برای حیات شهر میخواهیم. چقدر بد میشود اگر درختی که چند صد سال در این شهر زنده بوده را نتوانیم به نسل بعد تحویل دهیم.
آب منطقهای: مدافع اصلی حقابه اصفهان هستیم
اما حسن ساسانی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای اصفهان در پاسخ به چرایی تامین نشدن حقابههای محیطزیست از جمله فضای سبز و مادیهای شهر اصفهان به خبرنگار مهر میگوید: ما یکی از مدافعان اصلی حقابه شهر اصفهان هستیم زیرا در این شهر زندگی میکنیم.
وی میافزاید: موردی که پیشتر در خصوص مادیها پیش آمد به دلیل نبود هماهنگی بین شهرداری و عوامل توزیع آب بود. پس از جلسات مشترک، هماهنگیها صورت گرفت و بخش عمدهای از مادیهایی که قابلیت آبگیری داشتند را آبرسانی کردیم. هرچند در بازههایی که حجم آب کم است، آبرسانی دشوار میشود.
درختان حاشیه رودخانه مرداد ۱۴۰۵
مدیرعامل آب منطقهای اصفهان به میزان آب توزیع شده برای نیاز آبی فضای سبز و مادیهای اصفهان اشاره ای نکرد اما در سال آبی کنونی که ۶ روز دیگر به پایان میرسد، به گفته او در مجموع ۴۲۰ میلیون مترمکعب آب از سد زایندهرود برای کشاورزی و محیطزیست اصفهان توزیع شده است.
وقتی چنارها ایستاده میمیرند
این درحالی است که از مادیهای تاریخی که مویرگهای منشعب زایندهرودند تا پایاب رودخانه، تالاب گاوخونی، خشکاند آنهم در سالی که بیش از یکهزار و یکصد میلیمتر بارندگی، آورد مناسبی برای حوضه زایندهرود به ارمغان آورد و برداشت برخی صنایع قطع شده بود.
زایندهرودی که روزی جان میداد، این روزها بسترش دفنگاه هزاران بچه ماهی است و چنارهای کهنسال در جوارش ایستاده میمیرند؛ این تصویر غمباری از محیطزیست و زیستمدان زاینده رود است.
پرسش اصلی این است که مدیریت آب میتواند میان کشاورزان، شهر، محیطزیست و تالاب تعادل برقرار کند یا باز هم هویت آبی اصفهان قربانی ناهماهنگیها خواهد شد؟