پیام سپاهان - روزنامه سازندگی /متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
تلاش برای اتخاذ راهکارهای جدید برای اداره تنگه هرمز
ابوالفضل خدایی| تنگه هرمز بار دیگر به کانون اصلی تقابل ایران و آمریکا تبدیل شده است. در شرایطی که واشنگتن برای دستیابی به توافقی فوری تلاش میکند، تهران نیز نشان داده که بدون دریافت تضمینهای محکم، حاضر نیست مهمترین اهرم راهبردی خود را به آسانی کنار بگذارد. مجموعه تحولات روزهای اخیر نشان میدهد که سرنوشت بازگشایی تنگه هرمز اکنون بیش از هر زمان دیگری به مذاکرات سیاسی گره خورده است.
فرصت دوباره برای توافق
درحالی که طی روزهای گذشته، فضای رسانهای از احتمال آغاز حملات گسترده آمریکا، با همراهی اسرائیل علیه ایران حکایت داشت، دونالد ترامپ به شکلی ناگهانی، موضع خود را تغییر داد و بار دیگر از فرصت دادن به دیپلماسی سخن گفت. به ادعای بلومبرگ این فرصت تنها تا روز سهشنبه اعتبار دارد.
ترامپ در شبکه اجتماعی «تروثسوشال» رهبران جمهوری اسلامی را «بهطرز باورنکردنیای دورو» توصیف کرد و مدعی شد که آنها از یکسو درخواست دیدار و مذاکره میکنند و از سوی دیگر هرگونه گفتوگو را انکار میکنند. رئیسجمهور آمریکا همچنین در دفتر بیضی کاخ سفید، در جمع خبرنگاران مدعی شد که مذاکرات با ایران «بهسرعت پیش خواهد رفت» و پیشبینی کرد، تنگه هرمز تا روز سهشنبه بهطور کامل بازگشایی شود؛ اقدامی که به گفته او «مرحله نخست» یک توافق احتمالی میان تهران و واشنگتن خواهد بود. ترامپ همزمان با تکرار تهدیدهای خود مدعی شد، مذاکرات کنونی بنا به درخواست ایران و با حمایت عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و برخی دیگر از کشورهای منطقه در جریان است. وی هشدار داد که اگر توافقی حاصل نشود این «آخرین فرصت» ایران برای امضای یک توافق مطلوب خواهد بود. در ادامه همین مواضع اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا نیز اعلام کرد که انتظار دارد تا روز چهارشنبه توافقی با تهران حاصل شود. او با لحنی تهدیدآمیز مدعی شد که هفته گذشته ایران در آستانه مواجهه با بزرگترین عملیات نظامی آمریکا از زمان جنگ جهانی دوم قرار داشت. اظهارات بسنت درحالی مطرح شد که مارکو روبیو وزیر امور خارجه آمریکا مدعی شد، مذاکرات میان ایران، عمان و آمریکا درباره افزایش تردد کشتیها از تنگه هرمز پیشرفت داشته اما هنوز به توافق نهایی نرسیده است. مجموعه این اظهارات متناقض و تغییرات سریع در مواضع کاخ سفید از نگاه بسیاری از ناظران نشان میدهد که دولت ترامپ در عمل گزینهای جز حرکت در مسیر دیپلماسی برای حل بحران تنگه هرمز و بازگرداندن امنیت کشتیرانی ندارد. در همین راستا و به گفته سخنگوی وزارت خارجه قطر، متن یک توافق احتمالی تدوین شده و اکنون در حال تبادل میان طرفهاست.
نظم جدید برای هرمز
همزمان با تحرکات واشنگتن، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران که بنا بر گزارش برخی رسانههای عربی قرار است به زودی به اسلامآباد سفر کند، اعلام کرد که توافق ایران و عمان درباره تنگه هرمز به مراحل پایانی خود نزدیک شده است. در همین راستا اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، با تشریح ابعاد مذاکرات تهران و مسقط تأکید کرد، تفاهم ایران و عمان درباره مسیر جدید دریایی بهمعنای بازگشایی کامل یا بازگشت شرایط تنگه هرمز به وضعیت پیش از نهم اسفند نیست. بقایی تصریح کرد: «تفاهم ایران و عمان برای مسیر جدید، ربطی به بازگشایی یا مسدود ماندن تنگه هرمز ندارد؛ این تفاهم شرط لازم هست اما شرط کافی نیست. به هیچ عنوان قرار نیست وضعیت تنگه هرمز به شرایط قبل از ۹ اسفند برگردد. ما تجربه بسیار سختی را در این چند ماه داشتیم؛ بنابراین باید اطمینان حاصل کنیم که هرمز مورد سوءاستفاده طرفهای متجاوز علیه ما قرار نمیگیرد». وی همچنین تأکید کرد که گفتوگوهای تهران و مسقط صرفاً دوجانبه است و ارتباطی با سایر طرفها ندارد. به گفته بقایی، دو کشور در حال توافق بر سر یک طرح جدید تفکیک تردد دریایی (TSS) هستند؛ طرحی که نه مبتنی بر مسیر شمالی و نه مسیر جنوبی خواهد بود بلکه براساس حقوق حاکمیتی دو کشور طراحی میشود و منافع و امنیت ملی ایران را تضمین خواهد کرد. او همچنین روند مذاکرات را «رو به جلو» توصیف کرد و از همکاری مناسب طرف عمانی خبر داد.
جزئیات توافق احتمالی
در همین حال نشریه نیویورکتایمز به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داده که تهران و مسقط به توافقی برای از سرگیری تردد دریایی در تنگه هرمز نزدیک شدهاند؛ توافقی که به اعتقاد این روزنامه ممکن است، هزینه سیاسی قابلتوجهی برای آمریکا داشته باشد زیرا به نوعی کنترل ایران بر یکی از مهمترین آبراههای بینالمللی جهان را بهرسمیت خواهد شناخت. براساس اطلاعات منتشر شده، کشتیهای ورودی به خلیج فارس از کانالی نزدیک سواحل ایران و تحت کنترل تهران عبور خواهند کرد، درحالی که شناورهای خروجی از خلیج فارس از مسیر نزدیک به سواحل عمان حرکت خواهند کرد. با این حال همچنان میان روایتهای منتشر شده از سوی رسانههای ایرانی و آمریکایی، اختلافهای قابلتوجهی وجود دارد و هنوز مشخص نیست در نهایت چه سازوکاری برای مدیریت تردد دریایی اجرا خواهد شد و آیا ایران اساساً اجازه خواهد داد، وضعیت تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ ۴۰ روزه بازگردد یا خیر.
استقبال حزبالله از تفاهم تهران و واشنگتن
در کنار تلاشهای دیپلماتیک کشورهای منطقه، حزبالله لبنان نیز از تفاهم اخیر میان ایران و آمریکا استقبال کرده است. شیخ نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله، اعلام کرد که عامل اصلی توقف حملات اسرائیل و کاهش شدت درگیریها، تفاهمنامه میان تهران و واشنگتن بوده است. وی افزود، ایران تلاش کرده، موضوع لبنان در اولویت نخست این تفاهم قرار گیرد و توقف حملات اسرائیل و خروج نیروهای این رژیم از خاک لبنان را بهعنوان یکی از شروط اصلی مذاکرات مطرح کند.
بازگشت به گذشته ممکن نیست
با وجود افزایش امیدها به کاهش تنش، کارشناسان معتقدند، بازگشایی تنگه هرمز به مراتب پیچیدهتر از توقف حملات نظامی است. تجربههای تاریخی و دکترینهای دریایی نشان میدهد که بستن یک آبراه راهبردی ممکن است در مدت کوتاهی انجام شود اما بازگرداندن امنیت کامل به مسیرهای کشتیرانی مستلزم پاکسازی مینهای دریایی، ایجاد پوشش مؤثر پدافند هوایی و شکلگیری سازوکارهای سیاسی و امنیتی برای جلوگیری از برخوردهای ناخواسته است. حتی در صورت تداوم آتشبسهای موقت و اجرای تفاهمنامههای دیپلماتیک، وضعیت امنیتی آبهای منطقه همچنان شکننده باقی خواهد ماند. افزون بر این جنگ اخیر معادلات ژئوپلیتیکی خاورمیانه و سیاست جهانی انرژی را دستخوش تغییرات ماندگار کرده است. کشورهای واردکننده انرژی در اروپا و آسیا اکنون با سرعت بیشتری در حال کاهش وابستگی خود به تنگه هرمز، توسعه مسیرهای جایگزین زمینی و افزایش ذخایر راهبردی نفت هستند. همزمان بحران اخیر ضرورت شکلگیری سازوکارهای حکمرانی منطقهای و تضمینهای بینالمللی برای آزادی کشتیرانی را بیش از گذشته آشکار کرده است. بر همین اساس حتی اگر مسیرهای دریایی از نظر فیزیکی پاکسازی و بازگشایی شوند، تنگه هرمز دیگر همان آبراه پیش از جنگ نخواهد بود؛ بلکه همچنان یکی از حساسترین گرههای ژئوپلیتیکی جهان باقی خواهد ماند؛ نقطهای که هر تحول سیاسی یا امنیتی در آن میتواند به سرعت بازارهای جهانی انرژی، تجارت بینالمللی و اقتصاد جهان را تحتتأثیر قرار دهد.