پایگاه خبری تحلیلی پیام سپاهان

آخرين مطالب

تفاوت دین‌داری نخبگان و عامه چیست؟ فرهنگي

تفاوت دین‌داری نخبگان و عامه چیست؟
  بزرگنمايي:

پیام سپاهان- محسن حسام مظاهری در مراسمی که به مناسبت عاشورا در مجتمع آموزشی امام صادق (ع) برگزارشد، گفت: در جامعه امروز، ما با صورت‌های متنوعی از دین مواجهیم که به‌ موازات هم حیات دارد و واقعیت دین‌داری امروز، پذیرش تکثر این الگوها و نمادهاست. یکی از ابزارها برای فهم این مسئله سنخ شناسی است. البته هدف از سنخ شناسی، تقلیل این مفاهیم به چند دسته نیست و این حقیقت مدنظر است که دین، ماهیت و ویژگی کیفی دارد و به‌سختی می‌شود اجرای آن را از هم تفکیک کرد اما درعین‌حال برای شناخت بهتر تنوع و تکثر آن باید از ابزار گونه شناسی بهره برد.

وی ادامه داد: بر اساس مشاهدات مستمر، تجربی و روشمند، دین‌داری به دو دسته کلان دین‌داری نخبگانی و دین‌داری مردمی یا عامه و توده‌گرا تقسیم می‌شود. این تفکیک متضمن پذیرفتن این پیش‌فرض است که نخبگان جامعه و توده مردم به دو فرهنگ و زمینه فرهنگی متفاوت تعلق دارند که یکی فرهنگ والاست و دیگری فرهنگ‌عامه و همین تفاوت، باعث مواجهه متفاوت این دو دسته با مقوله دین‌داری می‌شود.
 
نویسنده کتاب «تراژدی جهان اسلام»، تصریح کرد: دین‌داری نخبگانی دین‌داری رسمی و در متن و دین‌داری عامیانه دین‌داری حاشیه‌ای و غیررسمی است و در بسیاری از ادیانی که صورت سازمان‌یافته دارند و جمع گسترده‌ای از توده‌ها پیرو آن هستند، شاهد همین الگو هستیم. 

مظاهری، تفاوت‌های دین‌داری نخبگانی و عامیانه را چنین برشمرد: در دین‌داری نخبه‌گرا بنیاد دین‌داری بر سلسله‌ای از مفاهیم است، اما در دین‌داری مردمی، اشخاص بیش از مفاهیم اهمیت دارند. درواقع در شاخه دوم مردم به‌ واسطه اشخاصی که موقعیت برتر دارند مثل معصومان، بزرگان دینی، پیران و ... در حلقه دین وارد می‌شوند و بنیاد دین‌داری آن‌ها نیز بر اساس اشخاص تداوم پیدا می‌کند نه بر اساس مفاهیم. 

وی افزود: این دین‌داری شخص محور استعداد آن را دارد که درباره اشخاص غلو کند، چون دین برای مردم خاصیت کارکردی دارد و آن‌ها میل به تجسم‌بخشی به آن دارند و غلو نیز تلاشی برای مجسم کردن آن است.

این پژوهشگر دینی خاطرنشان کرد: یکی از شاخصه‌های دین‌داری عامیانه این است که قدیسان آن، نه در قالب شخصیت تاریخی، بلکه در قامت اسطوره ظاهر می‌شوند و جایی فراتر از زمان و مکان حضور دارند. در این دایره، مهم قدرت فرا بشری این قدیسان است که برای آن‌ها دارای ویژگی عینی و دارای کارکرد محسوب می‌شود، به همین دلیل گاهی ارتباط آن‌ها با این اشخاص و قدیسان از ارتباط باخدا شفاف‌تر است و خدا نیز به‌واسطه این قدیسان برای آن‌ها به تجربه درمی‌آید.

مظاهری تفاوت دیگر دین‌داری نخبگانی و عامیانه را نگاه انتزاعی و عینی این دو دسته به مقوله دین دانست و گفت: در دین‌داری نخبگان، نگاه ذهنی به مسائل وجود دارد اما در دین‌داری عامه پر از محسوسات است. همه‌ چیز را باید لمس و تجربه کنند به همین دلیل این دسته میل به تصویری کردن دین‌دارند و مجموعه‌ای از اشیا و نمادپردازی‌ها و به‌طور کل فرهنگ مادی و عینی در کنار همین نگاه شکل می‌گیرد. دایره امور مقدس در دین‌داری عامیانه خیلی وسیع‌تر از دین‌داری نخبگانی است چون عامه تلاش می‌کند دین را به‌صورت عینی در زندگی روزمره خود تسری بدهد و به همین دلیل ناگزیر به سمت بسط مفاهیمی مثل تبرک، تقدس و مفاهیمی ازاین‌دست پیش می‌روند.

این نویسنده تصریح کرد: مناسک، در دین‌داری مردمی مهم است چون وسیله عینی کردن مفاهیم به شمار می‌رود درحالی‌که در دین‌داری نخبگانی مواجهه با مناسک به‌ صورت حداقلی است. از دید نخبگان مناسک در خدمت یک مفهوم هستند اما از دید عامه نفس مناسک مهم است.

وی مناسک را به دو دسته اولیه و ثانویه تقسیم کرد و ادامه داد: مناسک موجود در ادیان به دو دسته کلی اولیه و ثانویه تقسیم می‌شوند. مناسک اولیه مناسک مؤسسان است که ضروری دین است اما مناسک ثانویه ضروری دین نیست و به‌مرور توسط دین‌داران ساخته می‌شود. نمونه مناسک اولیه نماز و روزه و حج است و نمونه مناسک ثانویه آیین‌های عزاداری عاشورا. مناسک اولیه در طول زمان تغییر نمی‌کنند اما مناسک ثانویه در طول زمان تغییر می‌کنند. 

حسام مظاهری، یادآور شد: در تعریف نخبگانی کاهل بودن در مناسک اولیه باعث خروج فرد از دایره دین‌داری می‌شود اما در تعریف عامیانه لزوماً نپرداختن به مناسک اولیه عامل نپذیرفتن فرد نمی‌شود بلکه پرداختن به مناسک ثانویه مهم‌تر است ولو اینکه فرد تعلق چندانی به مناسک اولیه نداشته باشد.

این پژوهشگر مطالعات تشیع، یکی دیگر از تفاوت‌های دین‌داری نخبگانی و عوامانه را تکیه دین‌داری نخبگانی بر میراث مکتوب دانست و گفت: اهتمام اصلی نخبگان فهم و تفسیر متن دینی و ارجاعات آن‌ها نیز به متون اصلی است درحالی‌که در دین‌داری عامیانه فرهنگ شفاهی اهمیت دارد و میراث آن نیز شفاهی است. الهیات شفاهی سیال است و در طول زمان تغییر می‌کند درحالی‌که الهیات نخبگانی چنین نیست.

وی افزود: به دلیل تکیه‌بر شفاهیات، متن دینی در دین‌داری عوامانه تولید نمی‌شود بلکه در آن ادبیات دینی شکل می‌گیرد. ادبیاتی شفاهی شامل حکایت، داستان، قصه، حماسه و اشعار مذهبی عامیانه که آن‌ها نیز دستخوش تغییر می‌شوند و مؤلف آن هم مشخص نیست. کسی نمی‌داند اولین نفری که آن را نقل کرده چه کسی بوده و تألیف آن نیز گروهی بوده و افراد مختلفی در زمان‌های مختلف آن را مانند یک خمیر ورز داده‌اند.

مظاهری گفت: در دین‌داری نخبگانی همه اجزای دین دارای یک ساخت رسمی و منسجم هستند و باید بین این اجزا هماهنگی برقرار باشد. توازن و تناسب بین گزاره‌های دینی در نظر دین‌داران نخبه یک اصل محسوب می‌شود درحالی‌که در دین‌داری عامیانه شاهد بی‌شکلی و سیالی هستیم و ارائه یک تصویر رسمی از آن به همین دلیل دشوار است. این دین‌داری اجزای مختلفی دارد که لزوماً با هم سازگار نیستند اما هم‌نشین هستند به این دلیل که مهم کارکرد آن‌هاست نه سنخیت آن‌ها.

این نویسنده، خلوص و ناب بودن را از دغدغه‌های دین‌داری نخبگانی دانست و اظهار کرد: در دین‌داری نخبگانی آن‌ها مدام در حال اصلاح و پیراستن و پاک‌سازی برای رسیدن به دین‌داری در شکل ناب خود هستند. به این معنی که به رفتار و سیره مؤسسان دین رجوع می‌کنند و تاریخ برایشان اهمیت دارد تا بتوانند الگوی آرمانی خود را در صدر دین جستجو کنند، اما در دین‌داری عامیانه چیزی خالص نیست و همه‌چیز از اختلاط و امتزاج به وجود آمده. نخبه تلاش می‌کند خود را متناسب با هندسه دینی تغییر بدهد، اما عامه دین را متناسب با نیازهای روزمره خود تغییر می‌دهد.

وی، دین‌داری نخبگانی را به دین‌داری پازلی و دین‌داری عامیانه را به دین‌داری موزاییکی تشبیه کرد و گفت: در دین‌داری موزاییکی افکار و اقوال مختلف با یک ملاط کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و همزیستی مسالمت‌آمیز دارند درحالی‌که در دین‌داری پازلی هر چیزی باید سر جای خودش باشد.

حسام مظاهری خاطرنشان کرد که این تفکیک‌ها باعث بروز دو تشیع نخبگانی و عامیانه می‌شود. تشیعی که یک‌ سوی آن روحانیت، حوزویان، روشنفکران و طبقات نزدیک به آنان قرار دارند و سوی دیگر مداحان، واعظان، بازاریان و توده مردم.

نویسنده کتاب «رسانه شیعه» با توضیح اینکه عاشورا چگونه از منظر این دو دسته تفسیری متفاوت پیدا می‌کند، اظهار کرد: در تشیع نخبگانی، عاشورا فهرست بلندی از مفاهیمی مثل شرافت، آزادی، انسانیت و کرامت انسانی و ... است و به‌نوعی مواجهه نخبه با این واقعه یک مواجهه معاصر است درحالی‌که برای عامه عاشورا همان واقعه است و بس. آن‌ها به مجالس نمی‌روند تا به مفاهیم بپردازند بلکه خود واقعه و گفتمان تراژیک آن برایشان اهمیت دارد.

وی ادامه داد: عاشورای نخبگان یک واقعه مشخص در جغرافیای مشخص است که پیش‌زمینه‌ها و پیامدهای قابل‌بررسی دارد به همین دلیل آن‌ها به روایات و متون مربوط به این واقعه رجوع می‌کنند تا سوای تحریفات به روایت ناب آن برسند. بنابراین منابع را شناسایی و دسته‌بندی می‌کنند اما عاشورای عامه یک واقعه تاریخی نیست بلکه یک اتفاق اساطیری فراتر از زمان و مکان و پر از رخداد حیرت‌انگیز است. مناسک نیز صورت عینی یافته خوانش اسطوره عاشورا هستند به همین دلیل چرخش زمانی دارند و تکرار می‌شوند.

مظاهری با تأکید بر اینکه این دسته‌بندی ناظر بر خوب بودن یکی و بد بودن دیگری نیست، خاطرنشان کرد: در مناسک، عامه خود را به‌جای اسطوره می‌گذارند و عمل قهرمان را تکرار می‌کنند، اما دغدغه نخبگان رسیدن به فهم عاشوراست به همین دلیل در پی عقلانی کردن مناسک هستند.


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

فیلمی که از بحران هویت می گوید: ما که هستیم؟ + تصاویر

گریم سارا رسول زاده در "هفت" + عکس

آیا محسن تنابنده مقصر حواشی مهناز افشار است؟ + عکس

پایان مرمت گنبد مدرسه چهارباغ نزدیک است

تأملی در تصمیمات تازه برای تالار تیموری

شوک هالیوود از مرگ بسکتبالیست برنده اسکار!

آخرین وضعیت استاد شجریان در بیمارستان!

عذرخواهی "سلما هایک" برای تبلیغ رمان جنجالی

ماجرای ممنوع التصویر بودن "گامنو" خواننده خندوانه چه بود؟

یادی از سینمای درخشان دهه چهل

نرگس آبیار تا فریدون جیرانی و سعید راد : داوران جشنواره فیلم فجر 98 + عکس

63 مدرسه در کشور به نام سردار سلیمانی احداث می شود

ضرورت نصب داربست ترک مرمت‌شدۀ گنبد شیخ لطف‌الله در اسرع وقت

انتخاب هنرمند مقاومت در تجلیل از ارزش های شهید سردار سلیمانی

برگزاری بیش از 200 برنامه در کاشان به‌مناسبت فرارسیدن دهه فجر

سام درخشانی و پژمان جمشیدی اسلحه به دست "در خوب بد جلف2" + عکس

گریم عجیب مهران احمدی در پایتخت 6 + عکس

ادای دین ستاره های هاکی ایران، به مردم بلوچستان + عکس

بزرگ ترین هدیه به بازیگر نقش وارش: هنوز هیجان زده ام + عکس

مسابقه آشپزی بومی محلی به مناسبت ایام الله دهه فجر برگزار می شود

فیلم چالش برانگیز جشنواره فجر 98 + عکس

گردشگری مذهبی کاشان مغفول واقع شده است

مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان : تصمیمی برای تغییر زمان برنامه ایران باشکوه گرفته نشده است

زنان شکارچی سیمرغ فجر: بازیگرانی که بیش از یک سیمرغ گرفتند + عکس

مردم نسبت به گذشته اشیاء تاریخی خود آگاه شده اند

اتهام سنگین مهناز افشار به محسن تنابنده! + عکس

برگزاری 57 برنامه فرهنگسرای المهدی(عج)کاشان در بهمن‌ماه سال جاری

اجتماع عظیم هیئات مذهبی کاشان در روز شهادت حضرت فاطمه(س)

14 اثر تاریخی و طبیعی نطنز ثبت ملی می‌شود

بهره اندک معلولان و سالمندان از گردشگری در اصفهان

بازداشت خواننده لس آنجلسی در تهران! سامان کیست؟ + عکس

دل نوشته بهروز وثوقی برای بازگشت به ایران + عکس

رده بندی سنی جشنواره فجر هشدار است، نه اجبار!

مهم ترین اخبار جشنواره تئاتر فجر 98

مصطفی رحماندوست به سکسیم متهم شد! + متن شعر

انتشار فراخوان دوازدهمین دوره فیلم و عکس انجمن سینمای جوان کاشان

تکمیل مرمت ترک شانزدهم مسجد امام در سال آینده

گریم دیدنی پانته آ پناهی ها در"خروج" حاتمی کیا + عکس

ادامۀ گمانه‌زنی‌ها درباره جزییات مرمت گنبد شیخ لطف‌الله

جشنواره فیلم فجر اصفهان 14 بهمن آغاز می‌شود

دهمین جشنواره فیلم فجر اصفهان با تکریم هنرمندمقاومت برگزار می شود

سریال های جذاب 2020 که مشتاقانه منتظرشان هستیم + عکس

میلیونر شو ایرانی با اجرای بهنوش بختیاری + عکس

بازیگرانی که با کمتر از 20 دقیقه بازی، نامزد یا برنده اسکار شدند + عکس

سام درخشانی با چهره خنده دار و دیدنی در خوب بد جلف 2 + عکس

شهاب حسینی در نامه اش به روحانی چه نوشت؟ + عکس

چرا ترانه علیدوستی به دادسرا احضار شد؟ + عکس

بهترین کمپانی های انیمیشن سازی دنیا + عکس

خانواده ثروتمند با پوششی عجیب در سریال لاکچری + عکس

معرفی فیلم‌های بخش جنبی جشنواره فیلم فجر اصفهان